Ενεργειακή φτώχεια και ανθεκτικότητα

Την προηγούμενη εβδομάδα ήμασταν στο EGU26 https://www.egu26.eu/ στην Βιέννη. Μεταξύ άλλων, παρουσιάστηκαν κάποιες εργασίες, οι οποίες θεωρώ ότι έχουν ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί μεγάλη κουβέντα γίνεται για το ενεργειακό μίγμα και τις ενεργειακές δυνατότητες της Ελλάδας.

Πριν ξεκινήσω, να σημειώσω ότι όσο παλεύατε να σώσετε τον κόσμο από την κλιματική κρίση με ανεμογεννήτριες και φωτοβολταϊκά, είχα κριτική στάση απέναντι στις ΑΠΕ γιατί, όπως έλεγα τότε, το ρεύμα που παρήγαγαν ήταν όταν θέλανε αυτά και όχι όποτε θέλαμε εμείς (το προφίλ της παραγωγής, δεν κάλυπτε το προφίλ κατανάλωσης). Την επιρροή του ρόλου των ΑΠΕ στο ενεργειακό μίγμα και τον ρόλο τους στην αύξηση της τιμής του ρεύματος την έχουμε δείξει στο: A Review of the Energy Policy in Greece in the Last 50 Years and Its Implications for Prosperity https://doi.org/10.70322/ces.2024.10021

Σήμερα φαίνεται ότι αυτό που έλεγα χρόνια τώρα, γίνεται κατανοητό, αλλά λένε ότι, με τις δυνατότητες που έχουμε για αποθήκευση, αυτό διορθώνεται.

Είναι όμως πράγματι έτσι?

Μαζί με τους αγαπητούς φίλους Αντρέα Ευστρατιάδη και Άνυ Ηλιοπούλου, επιβλέψαμε τρεις εργασίες που δίνουν απαντήσεις σε αυτό το ερώτημα σε κλίμακα χώρας, σε κλίμακα κοινότητας και σε κλίμακα κατοικίας, εξετάζοντας μόνο τους πόρους (όχι την διανομή και τα δίκτυα) προσπαθώντας να διατυπώσουμε, όσο πιο κατανοητά γίνεται, αυτό το πρόβλημα.

1. Σε κλίμακα χώρας

Η πρώτη εργασία εξέτασε την ενεργειακή αυτάρκεια σε κλίμακα χώρας: Pagoulatou, P., Mandilaki, E., Iliopoulou, T., Sargentis, G.-F., and Ioannidis, R.: Stochastic Investigation of Solar and Wind Processes for Renewable Energy Storage in Greece, EGU General Assembly 2026, Vienna, Austria, 3–8 May 2026, EGU26-9942, https://doi.org/10.5194/egusphere-egu26-9942, 2026, βρήκε τα παρακάτω.

Τα διαθέσιμα δεδομένα του ENTSOE δείχνουν πως η παραγωγή από ΑΠΕ άρχισε να φτάνει το προφίλ κατανάλωσης μετά το 2021 όπως φαίνεται από το παρακάτω γράφημα.

Η ενέργεια που εμφανίζεται να περισσεύει, αν θεωρήσουμε ότι μπορούμε να καταναλώσουμε όλη την ενέργεια που μας προσφέρουν οι ΑΠΕ (χωρίς να έχουμε καμία μπαταρία και καμία άλλη πηγή ενέργειας) εμφανίζεται τα τέλη του 2021 και διακριτά το 2022. Αν είχαμε μόνο ΑΠΕ, η ενέργεια που θα μπορούσε να μας φορτίσει μια μπαταρία φαίνεται στο παρακάτω γράφημα και προφανώς είναι αμελητέα.

1.1. Πως λειτούργησε το σύστημα 2015-2025

Με το ενεργειακό μίγμα που χρησιμοποιήσαμε (λιγνίτη, φυσικό αέριο, υδροηλεκτρικά και ΑΠΕ) δηλαδή όπως έχει δουλέψει το σύστημα μετά το 2015 φαίνεται ότι μετά το 2022, το γενικότερο προφίλ της παραγωγής, έφτασε πράγματι την κατανάλωση.

Μπορεί όμως να έφτασε το προφίλ κατανάλωσης, αλλά δεν σημαίνει ότι σε μικρότερη κλίμακα είχε καλύψει τις ανάγκες. Ενδεικτικά, στην παρακάτω εικόνα είναι το προφίλ της κατανάλωσης τον Ιούλιο του 2025 όπου το προφίλ παραγωγής, δεν καλύπτει (όπως θα έπρεπε) το προφίλ κατανάλωσης.

Το 2025, το σύστημα καλύπτει τις ανάγκες του το 63% του χρόνου και μετά αστοχεί. Τις ελλείψεις (που είναι πολλές) τις καλύπτουμε από εισαγόμενο ρεύμα μέσω της διασύνδεσης που έχουμε με την υπόλοιπη Ευρώπη για να σταθεροποιήσουμε το σύστημα.

Το 2025 το σύστημα δεν μπορεί να αποθηκεύσει όλη την ενέργεια που παράγεται και το μοντέλο δείχνει ότι πετιόνται 3.62 TWh αλλά εκτιμάται ότι πετάξαμε μόνο 1.82 TWh. Αυτή η διαφορά πρέπει να οφείλεται σε εξαγωγές που καταφέραμε να κάνουμε. Με απλά λόγια, θα πετάγαμε την διπλάσια ενέργεια αλλά καταφέραμε να πουλήσουμε τη μισή.

1.2. Σταθεροποίηση του συστήματος με εγχώριους φυσικούς πόρους στην κλίμακα της Ελλάδας

Με στόχο τη σταθεροποίηση του συστήματος με εγχώριους φυσικούς μας πόρους, κάνουμε το εξής toy model: Θεωρούμε ότι το σύστημα λειτουργεί μόνο με εγχώριους φυσικούς πόρους (εγκατεστημένες λιγνιτικές μονάδες που υπάρχουν σήμερα, 2200 MW με το ίδιο προφίλ παραγωγής των Υ/Η που αγωνίζονται να σταθεροποιήσουν το σύστημα όπως αυτό λειτούργησε από το 2015 μέχρι σήμερα). 

Τα προφίλ παραγωγής και κατανάλωσης είναι τα παρακάτω:

Σε περισσότερη λεπτομέρεια τον Ιούνιο του 2025 που θεωρητικά έχουμε τις περισσότερες εγκατεστημένες ΑΠΕ βλέπουμε ότι έχουμε πολλές αστοχίες και μικρή περίσσια ενέργειας (γκρι γραμμή). Ενδεικτικά, το 2025 το σύστημα θα κάλυπτε τις ανάγκες μόνο του 33% του συνολικού χρόνου. Επίσης δεν περισσεύει κάποιο σημαντικό ποσό ενέργειας μετά την κατανάλωση, άρα δεν έχει λόγο ύπαρξης ένα σύστημα αποθήκευσης ενέργειας.

Για να πετύχουμε κάποια ουσιαστική αξιοπιστία στο σύστημα από εγχώριους πόρους, έχουμε δύο δυνατότητες:

1. Η πρώτη είναι να γίνουν μεγάλες επενδύσεις και αποκατάσταση των λιγνιτικών εργοστασίων που θα απαιτήσει μεγάλο βάθος χρόνου.
2. Η δεύτερη να εγκατασταθούν επιπλέον ΑΠΕ που θα δώσουν το απαιτούμενο πλεόνασμα για να λειτουργήσουν αποτελεσματικά τα έργα αποθήκευσης.

Η γεωπολιτική πραγματικότητα δείχνει ότι η ενεργειακή φτώχεια, θα έρθει πολύ σύντομα. Άρα δεν υπάρχει η πολυτέλεια του χρόνου για να αποκατασταθούν τα λιγνιτικά εργοστάσια.

Στο toy model που παρουσιάζεται, το προφίλ της παραγωγής του 2025 με τις διπλάσιες ΑΠΕ θα ήταν το παρακάτω:

Προσπαθώντας να σταθεροποιήσουμε το σύστημα με διαδοχικές δοκιμές, βλέπουμε ότι χωρίς αποθήκευση, το σύστημα θα είχε αξιοπιστία 65% ενώ με αποθήκευση 35 GWh θα μπορούσε να φτάσει το 97%. Οι πιθανές αστοχίες προβλέπεται να είναι σε περιόδους ενεργειακής ξηρασίας οι οποίες έχουν εντοπιστεί τους χειμερινούς μήνες Νοέμβριο-Ιανουάριο.

Η μεγάλη εικόνα της λειτουργίας με τις διπλάσιες ΑΠΕ για το προφίλ του 2025 και με μπαταρία 35 GWh θα έδινε αξιοπιστία 97% φαίνεται στις παρακάτω εικόνες.

Τα αποθηκευτικά έργα 35 GWh αντιστοιχούν σε ~ 3 kWh αποθήκευση ανά κάτοικο. Με τις τιμές αποθήκευσης της kWh αυτή την περίοδο (~ 500 €/kWh) αυτό θα ήταν μια εφικτή λύση που θα μπορούσε να δώσει απάντηση σε μια περίοδο ενεργειακής φτώχειας. Ένα ζήτημα είναι ότι ενώ η μπαταρία θα δώσει αξιοπιστία στο σύστημα, δεν θα μπορέσει να αποθηκεύσει όλη την ενέργεια που παράγεται και θα πεταχτούν τεράστιες ποσότητες (στην περίπτωση που εξετάζεται ως παράδειγμα 17 TWh), που δεν θα μπορούν να αποθηκευτούν.

Ενδεικτικά, το σύστημα αποθήκευσης θα ήταν περισσότερο αποδοτικό και θα αύξανε την συνολική αξιοπιστία του 25-30% αν είχαμε 1.5 φορές περισσότερες ΑΠΕ περισσότερες από αυτές που έχουμε σήμερα. Η συνολική αξιοπιστία του θα έφτανε τα 75-80%.

Χαρακτηριστικές τιμές:

• Με τις ΑΠΕ, τον λιγνίτη και τα Υ/Η που έχουμε σήμερα, θα είχαμε ρεύμα περίπου το 40% του χρόνου.
• Μόνο με τις ΑΠΕ που έχουμε σήμερα θα είχαμε ρεύμα το 5% του χρόνου.
• Μόνο με τον λιγνίτη και τα Υ/Η, (τα Υ/Η με το προφίλ που λειτούργησαν το 2025) δεν θα είχαμε καθόλου ρεύμα (δεν επαρκούν για να καλύψουν τις ανάγκες).
• Αν είχαμε 1.5 φορές περισσότερες  ΑΠΕ από τις ΑΠΕ που έχουμε σήμερα, με το ενεργειακό μίγμα με τα Υ/Η αλλά χωρίς τον λιγνίτη και με ένα εύλογο σύστημα αποθήκευσης 20 GWh θα είχαμε ρεύμα το 43% του χρόνου
• Αν είχαμε 1.5 φορές περισσότερες  ΑΠΕ από τις ΑΠΕ που έχουμε σήμερα, με το ενεργειακό μίγμα που θα συμμετείχε ο λιγνίτης και τα Υ/Η και χωρίς σύστημα αποθήκευσης θα είχαμε ρεύμα το 58% του χρόνου.
• Αν είχαμε 1.5 φορές περισσότερες  ΑΠΕ από τις ΑΠΕ που έχουμε σήμερα, με το ενεργειακό μίγμα που θα συμμετείχε ο λιγνίτης και τα Υ/Η και με ένα εύλογο σύστημα αποθήκευσης 20 GWh θα είχαμε ρεύμα το 85% του χρόνου.

2. Σε τοπική κλίμακα (Δήμος)

Η δεύτερη εργασία εξέτασε την ενεργειακή αυτάρκεια σε τοπική κλίμακα: Saperopoulou, D., Kouzelis, V., Sargentis, G.-F., Efstratiadis, A., and Tepetidis, N.: Social prosperity and natural resource management: Stochastic evaluation of two operational paradigms of pumped-storage hydropower in North Euboea under renewable energy integration and energy market dynamics, EGU General Assembly 2026, Vienna, Austria, 3–8 May 2026, EGU26-8099, https://doi.org/10.5194/egusphere-egu26-8099, 2026.

Στην εργασία αυτή μελετήθηκε ο δήμος Μαντουδίου-Λίμνης-Αγίας Άννας στην Βόρειο Εύβοια με ένα ενεργειακό μίγμα που θα καλύπτει τις ενεργειακές ανάγκες των περίπου 12,000 κατοίκων και της ανάγκες άρδευσης, επειδή είναι αγροτική περιοχή και το αρδευτικό νερό έρχεται με άντληση από τον υπόγειο υδροφορέα.

Με διάφορες δοκιμές βρήκαμε ότι, αν είχαμε 450 στρέμματα φωτοβολταϊκά το σύστημα θα κάλυπτε τις ανάγκες του το 41% του χρόνου. Για να γίνει πιο κατανοητό αυτό, σκεφτείτε πως, χωρίς μπαταρία, το βράδυ δεν ανάβει ούτε λάμπα.

 Με μια μπαταρία 180MWh (το νούμερο δεν είναι τυχαίο, υπάρχει κατάλληλη θέση ενός ανλησιοταμιευτικού έργου στην περιοχή) το σύστημα θα κάλυπτε τις ανάγκες του το 95% του χρόνου.

Αναμενόμενες ενεργειακές ξηρασίες (και αστοχίες) αναμένονται γύρω στον Δεκέμβριο και φαίνονται στην παρακάτω εικόνα όπως υπολογίστηκαν στην προηγούμενη εργασία που αναφέρθηκε παραπάνω.

Για να αποσβεστεί το έργο σε μια περίοδο χρήσης 20 χρόνων η τιμή του ρεύματος στους κατοίκους θα ήταν 0.07€/kWh ενώ θα υπήρχαν και επιπλέον κέρδη από την πώληση του πλεονάσματος στο δίκτυο.

Ακόμα όμως και χωρίς την εγκατάσταση των φωτοβολταϊκών, επειδή οι τιμές της ενέργειας κυμαίνονται μέσα στην ημέρα (χαμηλές τιμές το πρωί, ψηλές τιμές το βράδυ) όπως φαίνεται στις παρακάτω εικόνες, ένα αντλησιοταμιευτικό έργο αποθήκευσης ενέργειας, που θα αποθήκευε ενέργεια το πρωί και θα την έδινε πίσω το βράδυ, υπολογίστηκε ότι θα ήταν αποδοτικό και θα αποσβένονταν μέσα σε περίπου 10 χρόνια.

Απαραίτητη όμως προϋπόθεση είναι ότι τα επόμενα 10 χρόνια θα εξακολουθούσε να υπάρχει το χρηματιστήριο ενέργειας.

3. Σε οικιακή κλίμακα (κατοικία)

Η τρίτη εργασία εξέτασε την ενεργειακή αυτάρκεια σε οικιακή κλίμακα: Arvanitidis, I. and Sargentis, G.-F.: Spatial Indicators of Dynamic Self-Sufficiency and Resilience in the Water–Energy–Food Nexus. Case study: Small Rural Village in North Euboea, Greece, EGU General Assembly 2026, Vienna, Austria, 3–8 May 2026, EGU26-14761, https://doi.org/10.5194/egusphere-egu26-14761, 2026.

Το συνολικό προφίλ της ενέργειας που χρειάζεται ένας κάτοικος στον ίδιο Δήμο που εξετάστηκε και πριν, φαίνεται στην παρακάτω εικόνα:

Με 15-20 m² φωτοβολταϊκά, ένας κάτοικος θα είχε ρεύμα το 35-40% του χρόνου. Αν έβαζε και μια μπαταρία 6-8 kWh θα είχε ρεύμα το 80% του χρόνου. Όμως όπως φαίνεται από την παραπάνω εικόνα, οι πολλές ενεργειακές ανάγκες που δημιουργούν αιχμές στο προφίλ του συνολικού ενεργειακού μίγματος είναι η θέρμανση (και η ψύξη). Άρα αν πούμε ότι βάλαμε 20 m² πάνω απ’ το κεφάλι μας, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι λύσαμε το ενεργειακό μας πρόβλημα?

Λύσαμε ένα σημαντικό μέρος του, αλλά όχι όλο.

Πριν από 4 χρόνια είχαμε γράψει το Threats in Water–Energy–Food–Land Nexus by the 2022 Military and Economic Conflict. https://doi.org/10.3390/land11091569. Εκεί, από παγκόσμιες βάσεις δεδομένων, είχαμε διαπιστώσει ότι το προσδόκιμο ζωής, συνδέεται με την ενεργειακή κατανάλωση. Στην περίοδο ενεργειακής φτώχιας που ακολούθησε, έναν χρόνο μετά ο Economist σε σχετικό άρθρο του διατύπωσε ότι η ενεργειακή φτώχια σκότωσε περισσότερο κόσμο από την πανδημία του COVID19  (αύξηση περίπου 8%) https://www.economist.com/graphic-detail/2023/05/10/expensive-energy-may-have-killed-more-europeans-than-covid-19-last-winter.

Άρα η ενεργειακή φτώχεια δεν αφορά μόνο το ρεύμα αλλά και όλους τους ενεργειακούς πόρους που διατηρούν το εσωτερικό περιβάλλον σε κατάλληλες θερμοκρασίες για να είμαστε υγιείς.

4. Συμπερασματικά

Όσον αφορά την αποθήκευση και τα μεγάλα έργα αποθήκευσης, είναι ότι προφανώς είναι απαραίτητα για να ρυθμίσουν το σύστημα, αλλά με τις εγχώριες πηγές που έχουμε (όλο τον λιγνίτη που έχουμε σήμερα, υδροηλεκτρικά και ΑΠΕ) ακόμα δεν έχουμε το απαραίτητο πλεόνασμα που μπορεί να ρυθμιστεί για να σταθεροποιήσει το σύστημα έτσι ώστε να λειτουργεί αποτελεσματικά. Δηλαδή, αν θέλουμε να είμαστε αυτάρκεις, ή θα αναστήσουμε τα εργοστάσια λιγνίτη ή θα βάλουμε κι άλλα Υ/Η ή και άλλες ΑΠΕ. Όπως και να 'χει όμως, όπως φάνηκε στο παράδειγμα της ενότητας 2, στα πλαίσια του χρηματιστηρίου ενέργειας και της υπάρχουσας λειτουργίας του συστήματος, είναι έργα αποδοτικά.

Το 2023 είχαμε δημοσιεύσει το Stochastic Evaluation of the Investment Risk by the Scale of Water Infrastructures https://www.mdpi.com/2673-4060/4/1/1 Η εικόνα αριστερά είναι στοχαστικές προσομοιώσεις της διακινδύνευσης της επένδυσης ενός μεγάλου έργου στην Αγγλία του μεσοπολέμου 1907—1956 και δεξιά της ίδιας επένδυσης στην περίοδο ευημερίας 1961–2014. Αυτά τα διαγράμματα κάνουν εικόνα κάτι που μπορεί να καταλάβει κανείς και διαισθητικά: δεν γίνονται μεγάλες επενδύσεις έργων υποδομής σε περιόδους αναταραχής. 

Άρα τα μεγάλα έργα που πρέπει να γίνουν, μου φαίνεται δύσκολο να υλοποιηθούν γιατί δεν φαντάζομαι κάποιον παλαβό επενδυτή που θα ήθελε να ρίξει τα λεφτά του στο νέφος αβεβαιότητας που υπάρχει αυτή την περίοδο και μοιάζει ότι θα συνεχίσει να υπάρχει. Όμως όπως δείξαμε παραπάνω, οι οικονομίες κλίμακας και τα μεγάλα έργα είναι αυτά που τελικά καταφέρνουν να μειώσουν την τιμή μονάδας και να οδηγήσουν τις κοινωνίες σε συνθήκες ευημερίας.

Εν όψει της ενεργειακής φτώχειας που έρχεται, αν μπορούσαμε να σκορπίσουμε την επένδυση παραγωγής και αποθήκευσης σε επίπεδο κατοικίας, όπου καθένας θα έχει συναίσθηση του προφίλ παραγωγής και την ευθύνη της κατανάλωσης, θα είχαμε κάποια σανίδα σωτηρίας. 

Κάτι τέτοιο είναι αυτό περιέγραφα στο Fragility in human progress https://www.frontiersin.org/journals/complex-systems/articles/10.3389/fcpxs.2025.1609467/full όπου αντιλαμβανόμουν ότι το clustering (η συσωμάτωση που οδηγεί σε οικονομίες κλίμακας) είναι μέθοδος ανάπτυξης ενώ το declustering (η διασπορά, που είναι πιο ακριβή) είναι μέθοδος ανθεκτικότητας.

Εδώ βρισκόμαστε σήμερα αναμένοντας σκοτεινές μέρες, με την ανθεκτικότητα να είναι το ζητούμενο.

Υ.Γ.
Με εντυπωσιάζει που σήμερα η κριτική σκέψη για τις ΑΠΕ θεμελιώνεται στην επιρροή της αισθητικής του τοπίου (την οποία είχαμε μελετήσει κι εμείς σε πολλές εργασίες), αντί για την επιρροή τους στο κόστος του ρεύματος που είχαμε δείξει στο A Review of the Energy Policy in Greece in the Last 50 Years and Its Implications for Prosperity https://doi.org/10.70322/ces.2024.10021 ή την ανταγωνιστική τους χρήση με την αγροτική γη που είχαμε δείξει στο Agricultural Land or Photovoltaic Parks? The Water–Energy–Food Nexus and Land Development Perspectives in the Thessaly Plain, Greece. https://doi.org/10.3390/su13168935. 

Εκτιμώ ότι αυτής της μορφής η κριτική σκέψη, προκύπτει λόγω ευημερίας (έχουμε ρεύμα). Όταν δεν θα έχουμε, οι προτεραιότητες υποθέτω ότι θα είναι διαφορετικές.

Καλή δύναμη για τα επερχόμενα

Τον τελευταίο μήνα, ανατρέπεται η ισορροπία του κόσμου. Γι αυτό και βλέπω ότι η πρόσφατη δημοσίευσή μου Fragility in Human Progress. A Perspective on Governance, Technology and Societal Resilience https://doi.org/10.3389/fcpxs.2025.1609467 έχει πολύ μεγάλη επισκεψιμότητα. Εκεί περιέγραψα το πως οι κοινωνίες πρέπει να προετοιμάζονται σε περιόδους ευημερίας, έτσι ώστε να ενισχύουν την ανθεκτικότητά τους με τις κατάλληλες υποδομές για να αντέξουν περιόδους κρίσεων. 

Η ανθεκτικότητα δεν έχει γίνει κατανοητή ως έννοια. Για να δώσω ένα παράδειγμα: Έστω ότι είμαι σε μια αγροτική περιοχή και έχω γη και νερό για να έχω τρόφιμα. Με τι πετρέλαιο θα κουνήσω τα γεωργικά μηχανήματα και τι λιπάσματα θα τους βάλω? Έχω ρεύμα για να δουλέψει η γεώτρηση? Έχω σπόρους για να σπείρω ή θα πρέπει να αγοράσω (και από που)? H ενεργειακή πηγή που είχαμε παλιά ήταν τα βόδια όπως έχουμε δείξει εδώ: The role of technology in the water–energy–food nexus https://doi.org/10.3389/frwa.2024.1343344  Άμα δεν θα έχουμε ενεργειακούς πόρους, θα μπορούμε να είμαστε αυτάρκεις σε μια αγροτική περιοχή όπως παλιά?  

Σε μεγαλύτερη κλίμακα: Είμαι σε μια χώρα που εξαρτάται από το φυσικό αέριο (που δεν έχει) με ένα παράλογο σκεπτικό τιμολόγησης της ενέργειας https://youtu.be/u8xXq8J6SEE?si=P--8NvwFbu3DkBJv, γεμάτη με έργα ΑΠΕ που παράγουν τυχαία ενέργεια (όποτε θέλουν και όχι όποτε θέλουμε, τις επιπτώσεις των οποίων έχουμε δείξει στο A Review of the Energy Policy in Greece in the Last 50 Years and Its Implications for Prosperity https://doi.org/10.70322/ces.2024.10021). Έχω τρόπους για να ρυθμίσω το ενεργειακό μίγμα? Μπορώ να ξαναλειτουργήσω τα εργοστάσια λιγνίτη που παρήγαγαν ενέργεια από δικούς μου ενεργειακούς πόρους ή τα έχω κάνει παλιοσίδερα? Είμαι έτοιμος να περάσω μια περίοδο ενεργειακής φτώχειας?

Εδώ να θυμίσω ότι η ενεργειακή φτώχεια δεν είναι αστείο πράγμα. Το καλοκαίρι του 2022 δημοσιεύσαμε ένα paper το οποίο μεταξύ άλλων συσχέτιζε το προσδόκιμο ζωής με την κατανάλωση ενέργειας και επισημαίναμε τις μακροχρόνιες επιπτώσεις που μπορεί να έχει το θέατρο πολέμου στην Ουκρανία, σε χώρες που δεν συμμετείχαν στρατιωτικά σε αυτόν τον πόλεμο. https://www.mdpi.com/2073-445X/11/9/1569 Σχετικό άρθρο στο Economist (10 Μαίου 2023) που αναλύει τις επιπτώσεις της ακριβής ενέργειας στο προσδόκιμο ζωής των Ευρωπαίων (λόγω του πολέμου στην Ουκρανία), αναφέρει 149,000 θανάτους ως υπερβάλλουσα θνησιμότητα μεταξύ του Νοεμβρίου 2022 και Φεβρουαρίου 2023 (αύξηση 7.8%). https://www.economist.com/graphic-detail/2023/05/10/expensive-energy-may-have-killed-more-europeans-than-covid-19-last-winter Η ενεργειακή κρίση του 2022-2023 μου μοιάζει με παιχνιδάκι συγκριτικά με αυτό που έρχεται.

Όπως έχουμε δείξει στο The Function of Money in Water–Energy–Food and Land Nexus https://www.mdpi.com/2073-445X/12/3/669 το χρήμα συσχετίζεται με την τιμή της ενέργειας. Με απλά λόγια διαφορετική αξία έχουν 100 ευρώ όταν η kWh έχει 10 λεπτά και διαφορετική αξία έχουν τα ίδια 100 ευρώ όταν η kWh έχει 50 λεπτά.  Άρα, επειδή πολλά ακούω για «ασφαλή επενδυτικά καταφύγια» όπως ο χρυσός, εύχομαι καλοφάγωτος και να θυμίσω ότι δεν ζεσταίνει το σπίτι. 

Οι περίοδοι ευημερίας πέρασαν και τώρα πρέπει να συγκρουστούμε με την πραγματικότητα. Όπως είχαμε δείξει παλαιότερα μελετώντας χρονοσειρές επιτοκίων από τις αρχές του 20ου αιώνα στο Stochastic Evaluation of the Investment Risk by the Scale of Water Infrastructures https://www.mdpi.com/2673-4060/4/1/1, σε περιόδους αναταραχής (όπως του μεσοπολέμου και αυτές που έρχονται τώρα) τα επιτόκια «τρελαίνονταν» και κάθε επένδυση ήταν εξαιρετικά επισφαλής γιατί δεν είναι καθόλου βέβαιο το πως και αν θα αποπληρωθεί. 

Γι αυτό και οι όποιες επενδύσεις για την ανθεκτικότητα της κοινωνίας, (που δεν γίνονται με ένα μαγικό ραβδάκι), θα έπρεπε να είχαν γίνει πριν και δεν θα μπορέσουν να γίνουν τώρα (όπου θα υπάρξουν άλλες προτεραιότητες εν μέσω πανικού). 

Όπως λέει ένας φίλος: καλή δύναμη για τα επερχόμενα. 

Υ.Γ. 

Θυμίζω τα απόσπασμα από τα συμπεράσματα της εργασίας Entropy and War που δημοσιεύθηκε πριν σχεδόν ένα χρόνο: https://www.lidsen.com/journals/rpse/rpse-01-02-007

Αν οι ελίτ στις σύγχρονες κοινωνίες δεν είναι σε θέση να βρουν τρόπους για να προωθήσουν την ανάπτυξη και να διασφαλίσουν την ευημερία των κοινωνιών (αυξάνοντας την εντροπία), ενδέχεται να καταφύγουν σε εναλλακτικές μεθόδους, με τον πόλεμο να αποτελεί μια εξαιρετικά πιθανή δικαιολογία της αποτυχίας τους. 

Ο περιορισμός των διαθέσιμων πόρων που μειώνει την εντροπία σε μια κατανομή τύπου Pareto όπως η σημερινή, θέτει το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού σε υπαρξιακό κίνδυνο. 

Ως εκ τούτου, οι ελίτ ενδέχεται να προτιμήσουν να στείλουν τους πληβείους στον πόλεμο, αντί να αντιμετωπίσουν κοινωνικές αναταραχές που θα μπορούσαν να απειλήσουν τη θέση τους.

Trade-Off Between Entropy and Gini Index in Income Distribution

 Πρόσφατα δημοσιεύθηκε η εργασία μας "Trade-Off Between Entropy and Gini Index in Income Distribution" https://www.mdpi.com/1099-4300/28/1/35, η οποία συσχετίζει τον δείκτη ανισότητας Gini με την εντροπία, χαρτογραφώντας τις τιμές τους.

Τι μπορεί να σημαίνει αυτό?

• Από τη μία, η οικονομική προσέγγιση (η οποία βλέπει τους ανθρώπους ως νούμερα) δεν είναι απαραίτητο ότι αποτυπώνει την κοινωνική πραγματικότητα
• Από την άλλη, οι οικονομικές ανισότητες ήταν αυτές που θεμελίωσαν την πολιτική σκέψη την σύγχρονη εποχή και τελικά αυτές που οδήγησαν στις μεγάλες ανατροπές ξεκινώντας από την Γαλλική Επανάσταση

Στην εργασία αυτή, διαπιστώσαμε ότι ο δείκτης ανισότητας Gini είναι η δεύτερη Κ-ροπή και είδαμε ότι ο ίδιος δείκτης Gini μπορεί να δώσει διαφορετικές τιμές της εντροπίας. Με τα ιστορικά δεδομένα που αναλύσαμε εκεί που είχαμε μεγάλες χρονοσειρές (όπως για παράδειγμα στην Αργεντινή και την Βουλγαρία) είδαμε ότι οι εμπειρικές τιμές που προέκυπταν με μειωμένη εντροπία, συνέπιπταν με περιόδους αναταραχής, πραξικοπημάτων και κοινωνικής αστάθειας.

Από τα εμπειρικά δεδομένα που αναλύσαμε, είδαμε ότι, οι πολιτικές που θα εφαρμοστούν, καθορίζουν τον δείκτη της ανισότητας αλλά τελικά η μορφή της κατανομής επηρεάζει την ευστάθειά της (όπως για παράδειγμα η ανισότητα στην Ινδία όπου έχει την δυναμική να έχει μέγιστη εντροπία, αλλά η διαμόρφωσή της σε κάστες την ακυρώνει).

Ένα εντυπωσιακό εύρημα στην ανάλυση που κάναμε για το 2022, σε χώρες με πληθυσμό μεγαλύτερο των 50 εκ., είναι ότι η Κίνα βρίσκεται στην μεγαλύτερη εγγύτητα στον πόλο της μέγιστης εντροπίας από κάθε άλλη χώρα (άρα είναι η περισσότερο ευσταθής).

Η ανάλυση των συστημάτων που εξετάσαμε διαπιστώνει ένα παράδοξο: Η ΕΕ βρίσκεται στην περιοχή της ευστάθειας ενώ την περίοδο που εξετάσαμε (2022), οι κεντρικοί της πυλώνες, η Γαλλία και η Γερμανία, μοιάζει να έχουν περάσει σε μια περίοδο αστάθειας.

Μπορεί όμως κανείς να φανταστεί μια ΕΕ χωρίς την Γαλλία ή την Γερμανία? Πως είναι δυνατόν η μεγάλη εικόνα να μοιάζει ευσταθής ενώ αυτοί που έχουν το μεγαλύτερο ειδικό βάρος μέσα σε αυτήν να μην είναι?

Τούτων δοθέντων, εκτός από τις χώρες, θα είχε ενδιαφέρον να μελετήσει κανείς την ευστάθεια σε μικρότερες κλίμακες που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την ευστάθεια του συστήματος που αποτελούν μέρος του.

Έτσι, ενώ εμείς επεξεργαστήκαμε την μεγάλη εικόνα που μας έδειξε το πως συμπεριφέρεται αυτό το εργαλείο, η αξιολόγηση αυτή θα μπορούσε να γίνει σε όλες τις κλίμακες που μας ενδιαφέρει η ευστάθεια των κατανομών τους.

Μια τέτοια για παράδειγμα, μπορεί να είναι μια εταιρεία, ή ένας οργανισμός. Αν για παράδειγμα, δεν είναι σωστά κατανεμημένη η διαστρωμάτωση των μισθών, αν δηλαδή πάρουμε μια ακραία περίπτωση όπου ένα αφεντικό παίρνει πολλά λεφτά και οι υπάλληλοι παίρνουν όλοι το ίδιο-λίγα, αυτό θα οδηγήσει σε μια κατάσταση μειωμένης εντροπίας και θα δημιουργήσει μια δυναμική κατάρρευσης.

Άρα το μέτρο που παρουσιάσαμε στην εργασία αυτή, δεν είναι μόνο ένα μέτρο που μακροσκοπικά μπορεί να μας δώσει μια ερμηνεία της ιστορίας του κόσμου ή τα αποτελέσματα της πολιτικής πρακτικής διαφόρων χωρών, αλλά ένα σύνθετο μέτρο που, εφαρμόζοντάς το σε διάφορες κλίμακες, μπορεί να μας αξιολογήσει τα επιμέρους συστήματα που συνθέτουν το κοινωνικό οικοδόμημα, όχι μόνο στο μέτρο της κοινωνικής δυναμικής, αλλά την ευρύτερη ευστάθεια της ανάπτυξης και της ευημερίας.

11th Nishan World Civilization Forum

Σε ελεύθερη μετάφραση, περίληψη της ομιλίας που έκανα στο 11th Nishan World Civilization Forum την προηγούμενη βδομάδα στην Κίνα. 

Σήμερα, τίθεται ένα κρίσιμο ερώτημα: Πώς μπορούμε να αξιοποιήσουμε τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά που σχετίζονται με το νερό για να αντιμετωπίσουμε τις παγκόσμιες προκλήσεις που εξαρτώνται από το νερό; Η πρόσφατη δημοσίευσή μας, «Επιτίθενται οι πλημμύρες στις πόλεις ή οι πόλεις εισβάλλουν στις πλημμυρικές πεδιάδες;», που δημοσιεύθηκε τον περασμένο μήνα, πραγματεύεται αυτό το ερώτημα. 

Κατά τη διάρκεια του περασμένου αιώνα, η ραγδαία αστικοποίηση αναδιαμόρφωσε τα τοπία, συχνά εισβάλλοντας μέσα στις πλημμυρικές πεδιάδες. Η επέκταση αυτή, καθοδηγούμενη από την οικονομική ανάπτυξη, αγνόησε πολλές φορές το “genius loci” — μια λατινική έκφραση που περιγράφει: το πνεύμα του τόπου. Οι αρχαίες κοινότητες, με οδηγό τη συλλογική σοφία, απέφευγαν να χτίζουν σε περιοχές ευπαθείς σε πλημμύρες. Αξιοσημείωτο είναι ότι στην αρχαία ελληνική γραμματεία δεν καταγράφονται θάνατοι από πλημμύρες. Αυτό δείχνει ότι οι πρόγονοί μας κατανοούσαν τους κινδύνους των πλημμυρικών πεδιάδων — μια σοφία που συχνά παραμελείτε σήμερα. 

Η κουλτούρα του νερού — οι παραδόσεις, οι ιστορίες και η συλλογική μνήμη μιας κοινότητας — διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην αντιμετώπιση των προκλήσεών του. Ενισχύει την ανθεκτικότητα του σχεδιασμού, καθώς μας συνδέει με το πνεύμα ενός τόπου. Ωστόσο, οι επιταχυνόμενοι ρυθμοί της ανάπτυξης, ιδιαίτερα στη Δύση, παραλείψανε αυτή την πολιτιστική σοφία. Πολύ συχνά αποδίδουμε τις ζημιές από πλημμύρες στην «κλιματική αλλαγή» ή την «κλιματική κρίση» — μια βολική κυρίαρχη αφήγηση που αποπροσανατολίζει την συλλογική σκέψη από την ευθύνη των μηχανικών και των υπεύθυνων χάραξης πολιτικής, οι οποίοι θα έπρεπε να σέβονται τα χαρακτηριστικά ενός τόπου. Κι όμως, το κλίμα πάντα άλλαζε και πάντα θα αλλάζει. Η μεγαλοφυΐα της ανθρωπότητας έγκειται στην ικανότητά της να προσαρμόζεται σε μεταβαλλόμενα κλίματα. 

Στον σημερινό κόσμο, βασιζόμαστε συχνά σε βάσεις δεδομένων, και αυτές με τη σειρά τους καθορίζουν την πορεία της έρευνάς μας. Χρησιμοποιούμε τα εργαλεία που έχουμε στα χέρια μας για να πούμε: «Με αυτά τα δεδομένα, μπορώ να απαντήσω σε αυτά τα ερωτήματα». Ωστόσο, πολλά από τα ερωτήματα που προκύπτουν δεν αποτυπώνονται στις βάσεις δεδομένων που έχουμε, και αντί να σκεφτούμε δημιουργικά για να βρούμε απαντήσεις, τείνουμε να αγνοούμε τα ίδια τα ερωτήματα. 

Γι’ αυτό πρέπει να προσεγγίσουμε τις προκλήσεις δημιουργικά: – να δημιουργήσουμε βάσεις δεδομένων που να ενσωματώνουν το πνεύμα του τόπου και την εμπειρία της ζωής των κατοίκων, – να επαληθεύσουμε την αξιοπιστία των προφορικών αφηγήσεων και παραδόσεων, – και να σχεδιάσουμε στρατηγικές ανάπτυξης που αντλούν τόσο από τις πολιτισμικές γνώσεις αλλά και από τις τρέχουσες συνθήκες διαβίωσης, ώστε να διαμορφώσουμε ένα μέλλον για ανθεκτικές κοινωνίες. 

Για αυτόν τον λόγο, δεν πρέπει μόνο να κοιτάμε μπροστά, αλλά να εκπαιδεύσουμε μηχανικούς με ισχυρές κοινωνικές δεξιότητες — ανθρώπους που μπορούν να ακούν, να διαβάζουν και να μελετούν το πνεύμα ενός τόπου· που να μπορούν να επικοινωνούν με όλα τα μέλη μιας κοινότητας και όχι μόνο με τους «ειδικούς»· που να μπορούν να αφουγκράζονται τις ανησυχίες και τα ερωτήματα των ανθρώπων· και που να μπορούν να αξιοποιούν τις τοπικές αφηγήσεις, τις παραδόσεις και τις προφορικές ιστορίες ώστε να καθοδηγούν την έρευνα με τρόπο που να προσφέρει ουσιαστικές απαντήσεις σε πραγματικά προβλήματα. 

Αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς και να μην κρύβουμε τις ευθύνες μας πίσω από βολικά αφηγήματα που εύκολα δικαιολογούν την ανικανότητά μας, θα πρέπει να μάθουμε να διαβάζουμε τους τόπους σε πολλαπλά εννοιολογικά επίπεδα. 

Μόνο τότε μπορούμε να θέσουμε τα θεμέλια για ανθεκτικές κοινωνικές δομές, με προοπτική ευημερίας.

Δικαιολογίες

 Αν οι ελίτ στις σύγχρονες κοινωνίες δεν είναι σε θέση να βρουν τρόπους για να προωθήσουν την ανάπτυξη και να διασφαλίσουν την ευημερία των κοινωνιών (αυξάνοντας την εντροπία), ενδέχεται να καταφύγουν σε εναλλακτικές μεθόδους, με τον πόλεμο να αποτελεί μια εξαιρετικά πιθανή δικαιολογία της αποτυχίας τους. 

Ο περιορισμός των διαθέσιμων πόρων που μειώνει την εντροπία σε μια κατανομή τύπου Pareto όπως η σημερινή, θέτει το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού σε υπαρξιακό κίνδυνο. 

Ως εκ τούτου, οι ελίτ ενδέχεται να προτιμήσουν να στείλουν τους πληβείους στον πόλεμο, αντί να αντιμετωπίσουν κοινωνικές αναταραχές που θα μπορούσαν να απειλήσουν τη θέση τους.

Μεταφρασμένο απόσπασμα από τα "Συμπεράσματα" της εργασίας μου που δημοσιεύθηκε στις 3.4.2025 με τίτλο: Εντροπία και πόλεμος https://www.lidsen.com/journals/rpse/rpse-01-02-007

Στην εικόνα, παρουσιάζεται η οπτικοποίηση της παγκόσμιας σημερινής κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Στο αριστερό διάγραμμα, με κόκκινη κουκκίδα, σημειώνεται η ελίτ (1%).

Είναι οι ανεμογεννήτριες τόσο μάταιες, όσο τα διάσημα Moai των νησιών του Πάσχα?

Με τη ραγδαία πρόοδο της τεχνολογίας στην εποχή μας, είναι δύσκολο να θεωρήσουμε το σημερινό σύστημα ως «απομονωμένο» με μια μαλθουσιανή οπτική, όπως την περίπτωση του Νησιού του Πάσχα, καθώς η ανθρώπινη πρόοδος οδηγεί στη συνεχή ανακάλυψη νέων πόρων (π.χ., η αύξηση των αποθεμάτων πετρελαίου) και οι σύγχρονες κοινωνίες είναι πολύ πιο αποτελεσματικές στη διαχείρισή τους (π.χ., βελτιώσεις στην αποδοτικότητα χρήσης γης για την παραγωγή τροφίμων). Στο πλαίσιο αυτό, είναι δεδομένο ότι οι κατάλληλες τεχνολογικές προσαρμογές θα αξιοποιηθούν από τους ικανότερους ή από τις νέες ελίτ που θα αναδυθούν για να δημιουργήσουν νέες κοινωνικές ισορροπίες.

Αυτό γίνεται εμφανές μέσα από τις «πράσινες πολιτικές» που εφαρμόζονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ταχεία τεχνολογική προσαρμογή στις πράσινες τεχνολογίες και η ενεργειακή εξάρτηση από ανανεώσιμες πηγές, οι οποίες δεν έχουν ακόμη επιλύσει κρίσιμα τεχνολογικά ζητήματα, όπως η στοχαστική φύση της παραγωγής ενέργειας και της ενεργειακής αποθήκευσης, αύξησαν το ενεργειακό κόστος της ΕΕ. Παρόλα αυτά, η ΕΕ θεώρησε ότι μέσω των «πράσινων πολιτικών» θα εφάρμοζε το New Green Deal. Η προσέγγιση αυτή, φαινομενικά ενίσχυσε την κυκλοφορία του χρήματος στην ευρωπαϊκή αγορά με την κατανάλωση νέων (πράσινων) προϊόντων, παρά τις ανησυχίες ότι αυτές οι πολιτικές θα μπορούσαν να θέσουν σε κίνδυνο τη μακροπρόθεσμη κοινωνική ευημερία. Το γεγονός ότι αυτές οι τεχνολογίες ήταν ανώριμες μετέτρεψε την Ευρώπη από πρωτοπόρο σε ουραγό και όμηρο αυτών που προσέγγισαν τις πράσινες τεχνολογίες με σύνεση.

Η παραπάνω πολιτικές μου προκαλούν έναν παραλληλισμό με την κατάρρευση της κοινωνίας στο Νησί του Πάσχα λόγω της δημιουργίας των Moai, των διάσημων άχρηστων μνημείων που απορρόφησαν όλους τους πόρους για κάποιον ασαφή και μάταιο ανταγωνισμό μεταξύ των κατοίκων, με τις μάλλον μάταιες και μνημειώδεις κατασκευές των ανεμογεννητριών.

Μεταφρασμένο απόσπασμα από την εργασία μου που δημοσιεύθηκε στις 3.4.2025 με τίτλο: Εντροπία και πόλεμος https://www.lidsen.com/journals/rpse/rpse-01-02-007

Για την κλιματική κρίση

 Ως νεοδιορισμένος πρεσβευτής των Ελλήνων επιστημόνων στο CLINTEL, μοιράζομαι την οπτική μου για την κλιματική κρίση. 

 Το CLINTEL δεν αρνείται την κλιματική αλλαγή. Αναγνωρίζει ότι το κλίμα πάντα άλλαζε και θα συνεχίσει να αλλάζει. Ωστόσο, αμφισβητεί την ιδέα της «κλιματικής κρίσης» και υποστηρίζει ότι οι τρέχουσες κλιματικές πολιτικές βασίζονται σε ανεπαρκή μοντέλα. 

Στις παρακάτω διαφάνειες, παρουσιάζω ορισμένα παραδείγματα: 

Η μεγαλύτερη καταγεγραμμένη χρονοσειρά από το ίδιο μετρητικό όργανο 

Η μεγαλύτερη καταγεγραμμένη χρονοσειρά ενός φυσικού φαινομένου από το ίδιο μετρητικό όργανο. είναι η ελάχιστη στάθμη του ποταμού Νείλου, από το 622 έως το 1470 μ.Χ. (επάνω αριστερά διάγραμμα στην διαφάνεια). Όταν αναδιατάσσουμε τυχαία αυτά τα δεδομένα 849 φορές (κάτω αριστερά διάγραμμα στην παρακάτω διαφάνεια), βλέπουμε ότι η φύση δεν αλλάζει τυχαία σαν ρίψη ζαριού—ακολουθεί μια δομημένη τυχαιότητα. Αυτό συμφωνεί με την αντίληψη που υπήρχε από την αρχαιότητα, όπως φαίνεται από τις αναφορές στην Παλαιά Διαθήκη για κύκλους ξηρασίας και αφθονίας (οι επτά παχιές και οι επτά ισχνές αγελάδες).

Πλημμυρικά γεγονότα στην ιστορία 

Ένα ιστορικό κτίριο στη Γερμανία φέρει σημάδια πλημμυρών από διάφορους αιώνες. Η μεγαλύτερη καταγεγραμμένη πλημμύρα σημειώθηκε το 1372, ενώ οι σύγχρονες πλημμύρες, που συχνά παρουσιάζονται ως ακραίες, είναι σχετικά μικρότερες. 

Η μεγαλύτερη κλιματική χρονοσειρά της Ελλάδας 

Η μεγαλύτερη κλιματική χρονοσειρά της σύγχρονης Ελλάδα προέρχεται από το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, λόφος Νυμφών (161 έτη). Αξιοσημείωτο είναι ότι η μέγιστη ημερήσια βροχόπτωση καταγράφηκε το έτος 1900, ενώ η ελάχιστη ημερήσια βροχόπτωση σημειώθηκε το 1986.

Μεταβαλλόμενες Κλιματικές Αφηγήσεις 

Η έρευνα του Καθ. Δημήτρη Κουτσογιάννη υποστηρίζει ότι το κυρίαρχο αφήγημα για το κλίμα καθοδηγείται περισσότερο από την πολιτική παρά από την επιστήμη. Για να το αναδείξει, αναφέρεται σε εξώφυλλα του περιοδικού TIME. Στη δεκαετία του 1970, ο συναγερμός αφορούσε επεισόδια έντονου ψύχους· ενώ μετά τη δεκαετία του 1980 είχε μετατοπιστεί στην παγκόσμια θέρμανση. Υποστηρίζει ότι αυτό που είχε πραγματικά σημασία, ήταν η δημιουργία "κρίσης". 

Το βίωμα στο χρόνο ως εμπειρία 

Η διαφάνεια παρουσιάζει τις θερμοκρασίας (ανά 10 λεπτά) από τον μετεωρολογικό σταθμό Ζωγράφου:

• Ένα ποντίκι (διάρκεια ζωής: 3 χρόνια) αντιλαμβάνεται τις ημερήσιες και εποχικές αλλαγές. 
• Μία μύγα (διάρκεια ζωής: 10 ημέρες, γεννημένη στις αρχές του καλοκαιριού) αντιλαμβάνεται τις θερμοκρασιακές μεταβολές μέρας-νύχτας και μια αυξητική τάση της θερμοκρασίας. 
• Μια μαγιόμυγα (διάρκεια ζωής: 20 ώρες) αντιλαμβάνεται μια συνεχή αυξητική τάση της θερμοκρασίας και για λίγες ώρες μια συνεχή μείωση. 

Αυτό εγείρει το ερώτημα: Τι πραγματικά κατανοούμε από τα κλιματικά δεδομένα; 

Με την ευφυΐα μας, πάντα προσαρμοζόμασταν σε κάθε κλιματική αλλαγή. Οι άνθρωποι κατάφεραν να επιβιώσουν τόσο στις πολικές περιοχές όσο και στις καυτές ερήμους. 

Η ευημερία μας ήταν πάντα απόδειξη της ικανότητάς μας να καινοτομούμε.

Υ.Γ. 

Σχετικά διαβάσματα: https://elephants.gr/ και https://klimath.substack.com/

Η ενεργειακή πολιτική στην Ελλάδα τα τελευταία 50 χρόνια και οι επιπτώσεις της στην ευημερία

Η εργασία μας «A Review of the Energy Policy in Greece in the Last 50 Years and Its Implications for Prosperity» στο Clean Energy and Sustainability, υποβλήθηκε στις 5.10.2024 και δημοσιεύθηκε μετά τις αναθεωρήσεις στις 28.11.2024.

Στην εργασία αυτή αναδεικνύουμε ότι η ενέργεια είναι θεμελιώδης πόρος για την συγκρότηση των ανθρώπινων κοινωνιών, και η διαθεσιμότητά της είναι ένα ουσιαστική για την ευημερία τους. Σε προηγούμενη εργασία μας, είχαμε δείξει ότι η κατανάλωσης ενέργειας συσχετίζεται με τo ΑΕΠ ανά κάτοικο και το προσδόκιμο ζωής. Στην πρόσφατη ενεργειακή κρίση του 2023, ο «Economist», έβγαλε το αντίστοιχο συμπέρασμα διαπιστώνοντας ότι: «η ακριβή ενέργεια μπορεί να σκότωσε περισσότερους Ευρωπαίους από τον COVID-19 τον περασμένο χειμώνα».

Τα τελευταία χρόνια, υπάρχει μια έντονη συζήτηση στην Ελλάδα σχετικά με την αυξανόμενη τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας και την ενεργειακή φτώχεια. Ωστόσο, στη δημόσια συζήτηση, απουσιάζει οποιαδήποτε αναφορά στην ιστορική χρονοσειρά της τιμής της kWh.

Στη δεκαετία του 1950, μόνο ένα μικρό μερίδιο του πληθυσμού της Ελλάδας είχε πρόσβαση στην ηλεκτρική ενέργεια  καθώς η χώρα έβγαινε από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον επακόλουθο εμφύλιο πόλεμο. Το βιοτικό επίπεδο ήταν εν γένει σε προβιομηχανικό επίπεδο. 

Το Βασιλικό Διάταγμα με το οποίο ιδρύθηκε η ΔΕΗ, αναφέρεται στο άρθρο 3: Η ΔΕΗ θα καθορίζει τις τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας που πουλάει με στόχο, αφενός, οι τιμές να είναι όσο το δυνατόν χαμηλότερες και αφετέρου να επιτρέπει την πραγματοποίηση εσόδων υψηλότερων από το κόστος, που θα προσδιορίζονται με βάσει τις υγιείς οικονομικές αρχές

Τα δεδομένα που συγκεντρώθηκαν για την τιμή της kWh για ένα τυπικό νοικοκυριό (με μέση κατανάλωση ενέργειας) στην Ελλάδα 1968-2023 παρουσιάζονται αποπληθωρισμένα στο παρακάτω διάγραμμα (οι πηγές και οι σχετικές αναφορές στο πλήρες κείμενο της εργασίας). Αξιοσημείωτες είναι οι χαμηλές τιμές κατά τη δεκαετία 2000–2010 και οι αυξημένες τιμές στη συνέχεια. 

Η σύγκριση του ΑΕΠ ανά κάτοικο και της  κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας ανά κάτοικο στην Ελλάδα αποκαλύπτει μια σχέση μεταξύ των δύο. Στο παρακάτω διάγραμμα φαίνεται ότι από το 1970 μέχρι το 2008, υπάρχει σαφής ανοδική τάση του ΑΕΠ ανά κάτοικο και της κατανάλωσης ενέργειας ανά κάτοικο, υποδηλώνοντας οικονομική ανάπτυξη κατά την περίοδο αυτή. Η ύφεση το 2009, σηματοδότησε σημείο καμπής και απεικονίζεται από μια πτωτική τάση τόσο του ΑΕΠ ανά κάτοικο όσο και της κατανάλωσης ενέργειας ανά κάτοικο. 

Η αναλογία του κόστους της ενέργειας ανά κάτοικο προς το ΑΕΠ ανά κάτοικο φαίνεται στο παρακάτω διάγραμμα 4 (ο yy΄άξονας είναι σε λογαριθμική κλίμακα). Αυτό το διάγραμμα δείχνει ότι το '70 η ενέργεια ήταν πανάκριβη και κόστιζε ~20% του ΑΕΠ ανά κάτοικο.

Η συμβολή των διαφορετικών πηγών ενέργειας, δηλαδή του λιγνίτη, του φυσικού αερίου των φωτοβολταϊκών και των ανεμογεννητριών, στο ενεργειακό μείγμα απεικονίζεται στο παρακάτω διάγραμμα.

Κατά την περίοδο από το 1990 έως το 1999, ο λιγνίτης αντιπροσώπευε περίπου το 70% του ενεργειακού μείγματος. Η ΔΕΗ διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, προσαρμοζόμενη στις τεχνολογικές εξελίξεις και αξιοποιώντας οικονομίες κλίμακας. Η καμπύλη που απεικονίζεται στο παρακάτω διάγραμμα  δείχνει ότι, όσο αυξάνονταν η παραγόμενη ενέργεια από λιγνίτη, παρατηρούνταν μείωση στις τιμές της ενέργειας.

Αυτή η ευθυγράμμιση υποδηλώνει ότι η ΔΕΗ αξιοποίησε στρατηγικά την τεχνολογική πρόοδο και τις οικονομίες κλίμακας για τη βελτιστοποίηση της παραγωγής ενέργειας, τονίζοντας τη αρχική της δέσμευση να παρέχει οικονομικά προσιτή ενέργεια. Με αυτή τη στρατηγική επιτεύχθηκε η ενεργειακή προσιτή τιμή με τη χρήση των εγχώριων πόρων για την κάλυψη των ενεργειακών αναγκών. 

Δύο σημαντικές αλλαγές στον ενεργειακό τομέα της Ελλάδας καθώς εισέρχεται στη νέα χιλιετία ήταν: η ιδιωτικοποίηση της ΔΕΗ και η διαδικασία «απανθρακοποίησης». 

Αυτές οι δύο διαδικασίες ωστόσο, δεν αφορούν μόνο την Ελλάδα, καθώς έχουν εμπλέξει τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες σε διαφορετικό βαθμό. Η πρώτη, η ιδιωτικοποίηση της εθνικής ενεργειακής υποδομής, υπογραμμίζει μια αλλαγή οπτικής, αντιμετωπίζοντας την ενέργεια ως προϊόν και όχι ως δημόσιο αγαθό, κάτι που είχε επιπτώσεις στη δυναμική της αγοράς. Η δεύτερη, η προσπάθεια για την απαλλαγή από τις εκπομπές άνθρακα, αναφέρεται στις πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης που είναι γνωστές ως καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής. 

Η προσπάθεια απανθρακοποίησης  σηματοδοτεί μια δέσμευση στις τεχνολογίες των ανεμογεννητριών και των φωτοβολταϊκών, αντανακλώντας μια τάση προς μείωση της εξάρτησης από ορυκτά καύσιμα για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Αλλά ενώ οι οικονομίες κλίμακας ευνόησαν τη χρήση λιγνίτη, που τα δεδομένα δείχνουν ότι οδήγησε σε φθηνότερη ηλεκτρική ενέργεια, με την αλλαγή πολιτικής και την μαζική εγκατάσταση φωτοβολταϊκών και ανεμογεννητριών παρατηρείται η αντίστροφη τάση. Όπως φαίνεται στο παρακάτω σχήμα, όσο περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια παράγεται από την αιολική και την ηλιακή ενέργεια και όσο περισσότερο μπαίνουν στο ενεργειακό μίγμα, η ηλεκτρική ενέργεια γίνεται όλο και πιο ακριβή. 

Παρόμοιες τάσεις παρατηρούνται και αλλού, όπως στην Καλιφόρνια, η οποία πρωτοστατεί στην εγκατάσταση ανεμογεννητριών και φωτοβολταϊκών στις Ηνωμένες Πολιτείες . Ως αποτέλεσμα, οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας στην Καλιφόρνια είναι πολύ υψηλότερες από τον εθνικό μέσο όρο των ΗΠΑ.

Αυτό το φαινόμενο απαιτεί μια βαθύτερη ανάλυση των παραγόντων που επηρεάζουν τη δυναμική του κόστους του ρεύματος που προκύπτει από την αιολική και την ηλιακή ενέργεια. Μπορεί να οφείλεται στην πολυπλοκότητα της ενσωμάτωσης τους σε υπάρχουσες ενεργειακές υποδομές, στην ανάγκη για συμπληρωματικές τεχνολογίες για την αντιμετώπιση ζητημάτων διαλείπουσας περιόδου (έργα ενεργειακής αποθήκευσης) ή στην χρηματιστηριακή ενεργειακή τιμολογιακή πολιτική και την δυναμική της αγοράς που επηρεάζει τις τιμές. 

Η αντιμετώπιση αυτής της φαινομενικής ασυμφωνίας μεταξύ των προσδοκιών (υπήρχε η αίσθηση ότι ο ήλιος και ο αέρας είναι δωρεάν) και του παρατηρούμενου κόστους (αυξάνεται η τιμή όσο περισσότερα φωτοβολταϊκά και ανεμογεννήτριες βάζουμε στο ενεργειακό μίγμα) είναι απαραίτητη για την κατανόηση του ρόλου των ανεμογεννητριών και των φωτοβολταϊκών στην διαμόρφωση της τιμής του ρεύματος.

Όσον αφορά τις ανεμογεννήτριες και τα φωτοβολταϊκά, είχαν ήδη τεθεί κάποια επιπλέον ερωτήματα: (α) για την επιρροή τους στο πλέγμα νερού-ενέργειας και τροφίμων (β) για τις μεταβολές που προκαλούν στο τοπίο και (γ) για τη στοχαστική δυναμική της παραγωγής ενέργειας (σταθερότητα του ενεργειακού δικτύου). 

Τα δεδομένα δείχνουν ότι οι πολιτικές που εφαρμόστηκαν, είχαν ως αποτέλεσμα σημαντική αύξηση της τιμής της ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα, μια τάση που είναι εμφανής σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση το 2023 όπως φαίνεται στο παρακάτω σχήμα. To μέσο κόστος της τιμής ηλεκτρικής ενέργειας στην ΕΕ το 2002 ήταν 0,21 €/kWh ενώ το 2023 ήταν 0,27 €/kWh (αύξηση 19%). Το μέσο κόστος της τιμής ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα το 2002 ήταν 0,11 €/kWh ενώ το 2023 ήταν 0,23 €/kWh (αύξηση 109%). Εάν αυτές οι μεταβολές τιμών εξεταστούν με την οπτική και της χαμηλότερης αγοραστικής δύναμης του πληθυσμού λόγω των μεταβολών του πληθωρισμού των τελευταίων ετών, η επιρροή της αύξησης της τιμής της ενέργειας στην κοινωνική ευημερία είναι ακόμη μεγαλύτερη.

Η ανάλυση των δεδομένων για την παραγωγή, κατανάλωση και τιμή της ενέργειας, αποτελεί ένδειξη για το ότι οι φιλοδοξίες της σύγχρονης οικονομικής σκέψης που σχετίζονται με την ενέργεια (χαρακτηρίζονται και ως «πράσινες»), η μετατροπή της ενέργειας από αγαθό σε εμπόρευμα με την απελευθέρωση της αγοράς, η εισαγωγή του φυσικού αερίου για την αντικατάσταση των εγχώριων ορυκτών καυσίμων και η ταχεία ανάπτυξη των ανεμογεννητριών και των φωτοβολταϊκών, συνέβαλλαν σε σημαντικές αυξήσεις του ενεργειακού κόστους και μείωση της κοινωνικής ευημερίας. 

Στα τέλη του 20ου αιώνα η ευημερία αυξήθηκε καθώς το ενεργειακό κόστος μειώνονταν σταθερά αλλά αυτοί οι παράγοντες αντέστρεψαν τις τάσεις που υπήρχαν, θέτοντας υπό διαπραγμάτευση την ανάπτυξη και την κοινωνική ευημερία του 21ου αιώνα. 

Υ.Γ.

Το πλήρες κείμενο με τις σχετικές αναφορές: Sargentis G.-F.; Ioannidis R.; Mamassis N.; Zoukos V.; Koutsoyiannis D. A Review of the Energy Policy in Greece in the Last 50 Years and Its Implications for Prosperity. Clean Energy and Sustainability 2024, 2, 10021. https://doi.org/10.70322/ces.2024.10021

Άλλες αναρτήσεις για την ίδια εργασία: 

1. Δημήτρης Κουτσογιάννης: Οι τιμές της ενέργειας στην Ελλάδα τα τελευταία 50 χρόνια: Απ' την ακμή στην παρακμή https://klimath.substack.com/p/50
2. Αντώνης Χριστοφίδης: Οι τιμές του ηλεκτρισμού τα τελευταία 50 χρόνια https://elephants.gr/p/50

Δείτε σχετικό playlist στο youtube: Για την ενέργεια και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας 

Ενεργειακή αυτάρκεια

Yπάρχει μια μεγάλη διαπραγμάτευση για το αν θέλουμε φωτοβολταικά και ανεμογεννήτριες. 

Είναι όμως αδιαπραγμάτευτο ότι θέλουμε να ζούμε σε ένα περιβάλλον με ενεργειακή ευημερία.  

Μπορεί μια περιοχή να έχει ενεργειακή ευημερία με ΑΠΕ χωρίς να εισάγει ηλεκτρικό ρεύμα, πετρέλαιο, φυσικό αέριο και λιπάσματα (που είναι προϊόντα ενεργειακής έντασης)?  

Σαν μελέτη περίπτωσης επέλεξα τον Δήμο Μαντουδίου-Λίμνης-Αγίας Άννας στην Βόρειο Εύβοια. Σε αυτή τη περιοχή, το 2008 υπήρχε μια συζήτηση να εγκατασταθεί μια μονάδα λιθάνθρακα αλλά ευτυχώς ματαιώθηκε γιατί υπήρξε σφοδρή αντίδραση από τις τοπικές κοινωνίες. 

Ο δήμος αυτός έχει ~12 000 κατοίκους και καλλιεργούνται περίπου 100 000 στρέμματα. Οι βασικές ενεργειακές του ανάγκες είναι οι ανάγκες των κατοίκων και οι ενεργειακές ανάγκες για την αγροτική παραγωγή που συνεπάγονται και την άντληση νερού από τον υπόγειο υδροφορέα. Σαν λύση για την διατήρηση του υδροφορέα, υπολογίζεται ως ενεργειακή ανάγκη και η αφαλάτωση.

Ο Δήμος Μαντουδίου-Λίμνης-Αγίας Άννας στην Βόρειο Εύβοια

Ενεργειακές ανάγκες ανα κάτοικο

Ενεργειακές ανάγκες για την αγροτική παραγωγή ανα εκτάριο (10 στρέμματα)

Οι ενεργειακές πηγές της περιοχής είναι πολύ συγκεκριμένες: τα ποτάμια, ο ήλιος και ο άνεμος, η βιόμαζα από το δάσος και τις ελιές και ενεργειακές καλλιέργειες που θα μπορούσαν να γίνουν στην περιοχή. 

Περισσότερο αναλυτικά:  

Στο δήμο υπάρχουν δύο ποτάμια ο Νηλέας και ο Κηρέας που δεν έχουν αξιοσημείωτες πτώσεις για να εγκατασταθούν σοβαρά Υ/Ε έργα. Το υδραυλικό δυναμικό τους μπορεί να παράγει την ηλεκτρική ενέργεια για ~500 κατοίκους.  

Τα ποτάμια της περιοχής

Άλλη ενεργειακή πηγή είναι ο ήλιος και ο άνεμος. Στο παρακάτω διάγραμμα είναι τα δεδομένα του μετεωρολογικού σταθμού που διαχειρίζεται το πανεπιστήμιο Πατρών για το 2023. 

Ημερήσιος μέσος όρος μετεωρολογικών δεδομένων (2023)

Από αυτά εξάγονται τα παρακάτω: 

• Στο διάγραμμα φαίνεται η ηλιακή ενέργεια που παίρνουμε από ένα τ.μ. Φ/Β κοντά στην θερινό ηλιοστάσιο, με πορτοκαλί και την χειμερινό ηλιοστάσιο, με μπλε. Το ρεύμα που παίρνουμε είναι όταν έχει ήλιο. Χωρίς μπαταρία, το βράδυ δεν μπορούμε να ανάψουμε ούτε λάμπα. Επίσης, όπως φαίνεται στο διάγραμμα, υπάρχουν διάφορες τυχαίες αυξομειώσεις λόγο συννεφιάς. 

Παραγωγή ρεύματος από Φ/Β στο θερινό και το χειμερινό ηλιοστάσιο

• Στο διάγραμμα φαίνεται η αιολική ενέργεια που θα παράγονταν από μια τυπική ανεμογεννήτρια 3MW τις ίδιες μέρες. Όπως φαίνεται, η ενέργεια από τον άνεμο έρχεται εντελώς στοχαστικά, όποτε φυσάει, ενώ έχει και πολύ μεγάλες διακυμάνσεις. Άρα, χωρίς αποθήκευση για να την χρησιμοποιήσουμε όταν την θέλουμε, είναι τυχαίο το αν θα μας είναι χρήσιμη.  

Παραγωγή ρεύματος από ανεμογεννήτρια 3 MW στο θερινό και το χειμερινό ηλιοστάσιο

Έχω εκτιμήσει ότι η ελάχιστη μπαταρία που θα μπορούσαμε να βάλουμε για ημερήσια ρύθμιση, με την σημερινή τεχνολογία και τις αντίστοιχες τιμές, θα απαιτούσε περίπου την διπλάσια επένδυση.  

Αλλά είναι δόκιμο να βάζουμε μπαταρίες στα δάση ή στα χωράφια? Και αν γίνει, με τι προδιαγραφές μπορεί να γίνει? Τι θα συμβεί σε μια πυρκαγιά ή μια πλημμύρα?  

Παρ όλα τα παραπάνω ερωτηματικά, με τις κατάλληλες μπαταρίες ημερήσιας ρύθμισης: 

• Με το υπάρχον ενεργειακό μίγμα μια ανεμογεννήτρια στην περιοχή παράγει ρεύμα για περίπου ~900 κατοίκους και 10 στρέμματα Φ/Β για ~120 κατοίκους 
• Αν ο ηλεκτρισμός ήταν η μόνη πηγή ενέργειας, είχαμε ηλεκτρικά αυτοκίνητα, A/C και δεν χρησιμοποιούσαμε καμία άλλη ενεργειακή πηγή, μία ανεμογεννήτρια θα έδινε ρεύμα σε ~150 κατοίκους και 10 στρέμματα Φ/Β σε ~20 κατοίκους. 

Στο παρακάτω διάγραμμα βλέπουμε την συνολική εικόνα της δυναμικής των ενεργειακών πηγών της περιοχής. Ας προσέξουμε λίγο την δυναμική της βιόμαζας που παράγεται κάθε έτος από το δάσος και τις ελιές.  

Η δυναμική των ενεργειακών πηγών της περιοχής

Αν χρησιμοποιούσαμε την βιόμαζα που παράγει το δάσος και οι ελιές κάθε έτος, πριν την πυρκαγιά του 2021, το δάσος θα μπορούσε, όχι μόνο να καλύψει όλες τις ανάγκες των κατοίκων και των γεωργικών δραστηριοτήτων, αλλά μέχρι και να δώσει νερό από αφαλάτωση, ακόμα και για την άρδευση όλων των καλλιεργειών.  

Σήμερα, αν το δάσος που έχει απομείνει αξιοποιούνταν ορθολογικά και υπήρχαν τα αντίστοιχα εργοστάσια που θα μετέτρεπαν την ενέργεια της βιόμαζας των ξύλων σε ηλεκτρισμό, θα μπορούσαν να καλυφθούν με αξιοπιστία, όλες τις ενεργειακές ανάγκες των κατοίκων.  

Αν θεωρούσαμε ότι θέλουμε να παράξουμε βιοντίζελ από αντίστοιχες ενεργειακές καλλιέργειες (ελεοκράμβη ή ηλίανθο) αυτές θα ήταν ανταγωνιστικές με την παραγωγή τροφίμων. Ακόμα όμως και αν γίνονταν ενεργειακές καλλιέργειες σε όλες τις καλλιεργούμενες εκτάσεις της περιοχής, δεν θα καλύπτονταν ούτε το μισό των συνολικών ενεργειακών αναγκών των κατοίκων.  

Με το υπάρχων ενεργειακό μίγμα και με ημερήσια ρύθμιση, οι ανάγκες των κατοίκων καλύπτονται με 1000 στρέμματα Φ/Β ή 15 ανεμογεννήτριες. Αν βάζαμε 6000 στρέμματα Φ/Β, ή 87 ανεμογεννήτριες, θα καλύπτονταν οι ενεργειακές ανάγκες των κατοίκων ακόμα και αν είχαμε ηλεκτρικά αυτοκίνητα και A/C για θέρμανση-ψύξη χειμώνα-καλοκαίρι. 

Όσον αφορά τις ανεμογεννήτριες, αντίθετα με τις αντιδράσεις που ακούγονται για τους δρόμους που πρέπει να ανοίξουν στο δάσος για να πάνε στην τελική θέση εγκατάστασής τους, αυτό μου φαίνεται ως εξαιρετικά θετικό παρελκόμενο που θα προστάτευε το δάσος από μια ενδεχόμενη πυρκαγιά. Στα δικά μου μάτια, αυτούς τους δρόμους, τους βλέπω σαν αντιπυρικές ζώνες. 

Βάζω όμως τα τρία παρακάτω ερωτηματικά για τις ΑΠΕ.

1 ερωτηματικό για τις ΑΠΕ

Το πρώτο ερωτηματικό το βάζω γιατί, όπως έδειξα, δεν θεωρώ τις ΑΠΕ χρήσιμες αφού παράγουν τυχαία ενέργεια, όποτε θέλουν αυτές και όχι όποτε θέλουμε εμείς. Όσο δεν υπάρχει ρύθμιση και αποθήκευση της ενέργειας που παράγουν, εμένα μου φαίνονται άχρηστες. Τα ίδια ερωτήματα βάζουν πλέον οι Γερμανοί και οι Σουηδοί. 

2 ερωτηματικό για τις ΑΠΕ

Το δεύτερο ερωτηματικό το βάζω γιατί η μετοχή της Siemens καταβαραθρώθηκε πέρυσι επειδή στον πραγματικό κόσμο, καταλάβαμε ότι ο χρόνος ζωής των ΑΠΕ είναι μικρότερος από τα 20 χρόνια που είχαν εκτιμηθεί αρχικά. 

Άρα τι θα γίνουν οι ανεμογεννήτριες στο τέλος του χρόνου ζωής τους που θα έρθει σύντομα? Το ίδιο ερώτημα θέτουν η WSJ και το Bloomberg.  

3 ερωτηματικό για τις ΑΠΕ

Το τρίτο ερωτηματικό είναι το κόστος της ενέργειας.  

Η Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού, έχασε το «δημόσια» το 1999 όπου και ιδιωτικοποιήθηκε. Στην αρχή η ΔΕΗ είχε στόχο να πουλάει την ηλεκτρική ενέργεια όσο το δυνατόν φτηνότερα, όπως φαίνεται στον ιδρυτικό της νόμο. Αυτό όμως άλλαξε με τα κριτήρια της οικονομίας της αγοράς και το χρηματιστήριο ενέργειας.  

Ο ιδρυτικός νόμος της ΔΕΗ

Σε πρόσφατη εργασία δείξαμε τις τιμές του ρεύματος ενός μέσου νοικοκυριού στην Ελλάδα από το 1968 μέχρι σήμερα.  

Αποπληθωρισμένες τιμές της τιμής της οικιακής kWh (1968-2023)

Αν εξετάσουμε τώρα το ενεργειακό μίγμα μετά το 2000 που εμφανίστηκαν οι ΑΠΕ, όσο περισσότερο ρεύμα είχαμε από ΑΠΕ (που είναι ο οριζόντιος άξονας) τόσο μεγαλύτερη ήταν η τιμή του ρεύματος (κατακόρυφος άξονας). Ο συσχετισμός αυτός φαίνεται από τις μπλε τελείες στο παρακάτω διάγραμμα. Η μπλε διακεκομμένη γραμμή είναι η τάση. 

Αυτό δικαιολογείται απ’ το ότι την ενέργεια που παράγουν οι ΑΠΕ, την πληρώνουμε ακριβά στους παραγωγούς επειδή ακριβώς είναι ΑΠΕ.  

Η τιμή του ρεύματος συσχετισμένη με την ηλεκτρική ενέργεια από ΑΠΕ (200 -2020)

Εκτός όμως ότι η ενέργεια από ΑΠΕ είναι ακριβή, όπως έδειξα παραπάνω χρειάζεται τύχη για να είναι χρήσιμη, με αποτέλεσμα πολύ συχνά να την πετάμε επειδή παράγεται όποτε θέλει αυτή και όχι όποτε την θέλουμε εμείς. Δηλαδή παράγουμε και χρησιμοποιούμε κάτι το οποίο είναι εν γένει άχρηστο και ακριβό.  

Άρα αντί να έχουμε μια καμπύλη εκμάθησης της τεχνολογίας και όσο περισσότερο χρησιμοποιούμε ΑΠΕ το ρεύμα να γίνεται φτηνότερο, το ρεύμα γίνεται ακριβότερο.  

Προϊόντος του χρόνου, όταν ωριμάσουν οι τεχνολογίες, τα παραπάνω ερωτήματα οφείλουν να απαντηθούν. Αν μείνουν αναπάντητα, οι ΑΠΕ θα εγκαταλειφθούν.  

Μέχρι λοιπόν ωριμάσουν οι τεχνολογίες, η καλύτερη λύση για την ενεργειακή αυτάρκεια αυτής της περιοχής θα ήταν η διαχείριση των ξύλων, δηλαδή της βιόμαζας του δάσους και η αξιοποίηση της ετήσιας παραγόμενης βιόμαζας από τις ελιές. 

Με κατάλληλες υποδομές, η εκμετάλλευση της ετήσιας παραγόμενης βιόμαζας θα μπορούσε να καλύψει με συνέπεια το σύνολο των ενεργειακών αναγκών των κατοίκων, κάτι που θα ωφελούσε και το δάσος  και τους κατοίκους. 

Υ.Γ. 

Βλ. σχετικά: 

Sargentis G.-F.; Ioannidis R.; Dimitriadis,P.; Malamos N.; Lyra O.; Kitsou O.; Kougkia M.; Mamassis N.; Koutsoyiannis D. Energy Self-Sufficiency in Rural Areas, Case Study: North Euboea, Greece, Advances in Environmental and Engineering Research, 2766-6190, 2024. https://doi.org/10.21926/aeer.2404025

Sargentis G-F, Ioannidis R, Mamassis N, Zoukos V, Koutsoyiannis D. A Review of the Energy Policy in Greece in the Last 50 Years and Its Implications for Prosperity. Clean Energy and Sustainability 2024, 2, 10021. https://doi.org/10.70322/ces.2024.10021