Τον τελευταίο μήνα, ανατρέπεται η ισορροπία του κόσμου. Γι αυτό και βλέπω ότι η πρόσφατη δημοσίευσή μου Fragility in Human Progress. A Perspective on Governance, Technology and Societal Resilience https://doi.org/10.3389/fcpxs.2025.1609467 έχει πολύ μεγάλη επισκεψιμότητα. Εκεί περιέγραψα το πως οι κοινωνίες πρέπει να προετοιμάζονται σε περιόδους ευημερίας, έτσι ώστε να ενισχύουν την ανθεκτικότητά τους με τις κατάλληλες υποδομές για να αντέξουν περιόδους κρίσεων.
Η ανθεκτικότητα δεν έχει γίνει κατανοητή ως έννοια. Για να δώσω ένα παράδειγμα: Έστω ότι είμαι σε μια αγροτική περιοχή και έχω γη και νερό για να έχω τρόφιμα. Με τι πετρέλαιο θα κουνήσω τα γεωργικά μηχανήματα και τι λιπάσματα θα τους βάλω? Έχω ρεύμα για να δουλέψει η γεώτρηση? Έχω σπόρους για να σπείρω ή θα πρέπει να αγοράσω (και από που)? H ενεργειακή πηγή που είχα παλιά ήταν τα βόδια όπως έχουμε δείξει εδώ: The role of technology in the water–energy–food nexus https://doi.org/10.3389/frwa.2024.1343344 Άρα, αν δεν έχω ενεργειακούς πόρους, θα μπορούσα να είμαι αυτάρκης σε μια αγροτική περιοχή όπως παλιά?
Σε μεγαλύτερη κλίμακα: Είμαι σε μια χώρα που εξαρτάται από το φυσικό αέριο (που δεν έχει) με ένα παράλογο σκεπτικό τιμολόγησης της ενέργειας https://youtu.be/u8xXq8J6SEE?si=P--8NvwFbu3DkBJv, γεμάτη με έργα ΑΠΕ που παράγουν τυχαία ενέργεια (όποτε θέλουν και όχι όποτε θέλουμε, τις επιπτώσεις των οποίων έχουμε δείξει στο A Review of the Energy Policy in Greece in the Last 50 Years and Its Implications for Prosperity https://doi.org/10.70322/ces.2024.10021). Έχω τρόπους για να ρυθμίσω το ενεργειακό μίγμα? Μπορώ να ξαναλειτουργήσω τα εργοστάσια λιγνίτη που παρήγαγαν ενέργεια από δικούς μου ενεργειακούς πόρους ή τα έχω κάνει παλιοσίδερα? Είμαι έτοιμος να περάσω μια περίοδο ενεργειακής φτώχειας?
Εδώ να θυμίσω ότι η ενεργειακή φτώχεια δεν είναι αστείο πράγμα. Το καλοκαίρι του 2022 δημοσιεύσαμε ένα paper το οποίο μεταξύ άλλων συσχέτιζε το προσδόκιμο ζωής με την κατανάλωση ενέργειας και επισημαίναμε τις μακροχρόνιες επιπτώσεις που μπορεί να έχει το θέατρο πολέμου στην Ουκρανία, σε χώρες που δεν συμμετείχαν στρατιωτικά σε αυτόν τον πόλεμο. https://www.mdpi.com/2073-445X/11/9/1569 Σχετικό άρθρο στο Economist (10 Μαίου 2023) που αναλύει τις επιπτώσεις της ακριβής ενέργειας στο προσδόκιμο ζωής των Ευρωπαίων (λόγω του πολέμου στην Ουκρανία), αναφέρει 149,000 θανάτους ως υπερβάλλουσα θνησιμότητα μεταξύ του Νοεμβρίου 2022 και Φεβρουαρίου 2023 (αύξηση 7.8%). https://www.economist.com/graphic-detail/2023/05/10/expensive-energy-may-have-killed-more-europeans-than-covid-19-last-winter Η ενεργειακή κρίση του 2022-2023 μου μοιάζει με παιχνιδάκι συγκριτικά με αυτό που έρχεται.
Όπως έχουμε δείξει στο The Function of Money in Water–Energy–Food and Land Nexus https://www.mdpi.com/2073-445X/12/3/669 το χρήμα συσχετίζεται με την τιμή της ενέργειας. Με απλά λόγια διαφορετική αξία έχουν 100 ευρώ όταν η kWh έχει 10 λεπτά και διαφορετική αξία έχουν τα ίδια 100 ευρώ όταν η kWh έχει 50 λεπτά. Άρα, επειδή πολλά ακούω για «ασφαλή επενδυτικά καταφύγια» όπως ο χρυσός, εύχομαι καλοφάγωτος και να θυμίσω ότι δεν ζεσταίνει το σπίτι.
Οι περίοδοι ευημερίας πέρασαν και τώρα πρέπει να συγκρουστούμε με την πραγματικότητα. Όπως είχαμε δείξει παλαιότερα μελετώντας χρονοσειρές επιτοκίων από τις αρχές του 20ου αιώνα στο Stochastic Evaluation of the Investment Risk by the Scale of Water Infrastructures https://www.mdpi.com/2673-4060/4/1/1, σε περιόδους αναταραχής (όπως του μεσοπολέμου και αυτές που έρχονται τώρα) τα επιτόκια «τρελαίνονταν» και κάθε επένδυση ήταν εξαιρετικά επισφαλής γιατί δεν είναι καθόλου βέβαιο το πως και αν θα αποπληρωθεί.
Γι αυτό και οι όποιες επενδύσεις για την ανθεκτικότητα της κοινωνίας, (που δεν γίνονται με ένα μαγικό ραβδάκι), θα έπρεπε να είχαν γίνει πριν και δεν θα μπορέσουν να γίνουν τώρα (όπου θα υπάρξουν άλλες προτεραιότητες εν μέσω πανικού).
Όπως λέει ένας φίλος: καλή δύναμη με τα επερχόμενα.
Υ.Γ.
Θυμίζω τα απόσπασμα από τα συμπεράσματα της εργασίας Entropy and War που δημοσιεύθηκε πριν σχεδόν ένα χρόνο: https://www.lidsen.com/journals/rpse/rpse-01-02-007
Αν οι ελίτ στις σύγχρονες κοινωνίες δεν είναι σε θέση να βρουν τρόπους για να προωθήσουν την ανάπτυξη και να διασφαλίσουν την ευημερία των κοινωνιών (αυξάνοντας την εντροπία), ενδέχεται να καταφύγουν σε εναλλακτικές μεθόδους, με τον πόλεμο να αποτελεί μια εξαιρετικά πιθανή δικαιολογία της αποτυχίας τους.
Ο περιορισμός των διαθέσιμων πόρων που μειώνει την εντροπία σε μια κατανομή τύπου Pareto όπως η σημερινή, θέτει το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού σε υπαρξιακό κίνδυνο.
Ως εκ τούτου, οι ελίτ ενδέχεται να προτιμήσουν να στείλουν τους πληβείους στον πόλεμο, αντί να αντιμετωπίσουν κοινωνικές αναταραχές που θα μπορούσαν να απειλήσουν τη θέση τους.
