Καλή δύναμη για τα επερχόμενα

Τον τελευταίο μήνα, ανατρέπεται η ισορροπία του κόσμου. Γι αυτό και βλέπω ότι η πρόσφατη δημοσίευσή μου Fragility in Human Progress. A Perspective on Governance, Technology and Societal Resilience https://doi.org/10.3389/fcpxs.2025.1609467 έχει πολύ μεγάλη επισκεψιμότητα. Εκεί περιέγραψα το πως οι κοινωνίες πρέπει να προετοιμάζονται σε περιόδους ευημερίας, έτσι ώστε να ενισχύουν την ανθεκτικότητά τους με τις κατάλληλες υποδομές για να αντέξουν περιόδους κρίσεων. 

Η ανθεκτικότητα δεν έχει γίνει κατανοητή ως έννοια. Για να δώσω ένα παράδειγμα: Έστω ότι είμαι σε μια αγροτική περιοχή και έχω γη και νερό για να έχω τρόφιμα. Με τι πετρέλαιο θα κουνήσω τα γεωργικά μηχανήματα και τι λιπάσματα θα τους βάλω? Έχω ρεύμα για να δουλέψει η γεώτρηση? Έχω σπόρους για να σπείρω ή θα πρέπει να αγοράσω (και από που)? H ενεργειακή πηγή που είχαμε παλιά ήταν τα βόδια όπως έχουμε δείξει εδώ: The role of technology in the water–energy–food nexus https://doi.org/10.3389/frwa.2024.1343344  Άμα δεν θα έχουμε ενεργειακούς πόρους, θα μπορούμε να είμαστε αυτάρκεις σε μια αγροτική περιοχή όπως παλιά?  

Σε μεγαλύτερη κλίμακα: Είμαι σε μια χώρα που εξαρτάται από το φυσικό αέριο (που δεν έχει) με ένα παράλογο σκεπτικό τιμολόγησης της ενέργειας https://youtu.be/u8xXq8J6SEE?si=P--8NvwFbu3DkBJv, γεμάτη με έργα ΑΠΕ που παράγουν τυχαία ενέργεια (όποτε θέλουν και όχι όποτε θέλουμε, τις επιπτώσεις των οποίων έχουμε δείξει στο A Review of the Energy Policy in Greece in the Last 50 Years and Its Implications for Prosperity https://doi.org/10.70322/ces.2024.10021). Έχω τρόπους για να ρυθμίσω το ενεργειακό μίγμα? Μπορώ να ξαναλειτουργήσω τα εργοστάσια λιγνίτη που παρήγαγαν ενέργεια από δικούς μου ενεργειακούς πόρους ή τα έχω κάνει παλιοσίδερα? Είμαι έτοιμος να περάσω μια περίοδο ενεργειακής φτώχειας?

Εδώ να θυμίσω ότι η ενεργειακή φτώχεια δεν είναι αστείο πράγμα. Το καλοκαίρι του 2022 δημοσιεύσαμε ένα paper το οποίο μεταξύ άλλων συσχέτιζε το προσδόκιμο ζωής με την κατανάλωση ενέργειας και επισημαίναμε τις μακροχρόνιες επιπτώσεις που μπορεί να έχει το θέατρο πολέμου στην Ουκρανία, σε χώρες που δεν συμμετείχαν στρατιωτικά σε αυτόν τον πόλεμο. https://www.mdpi.com/2073-445X/11/9/1569 Σχετικό άρθρο στο Economist (10 Μαίου 2023) που αναλύει τις επιπτώσεις της ακριβής ενέργειας στο προσδόκιμο ζωής των Ευρωπαίων (λόγω του πολέμου στην Ουκρανία), αναφέρει 149,000 θανάτους ως υπερβάλλουσα θνησιμότητα μεταξύ του Νοεμβρίου 2022 και Φεβρουαρίου 2023 (αύξηση 7.8%). https://www.economist.com/graphic-detail/2023/05/10/expensive-energy-may-have-killed-more-europeans-than-covid-19-last-winter Η ενεργειακή κρίση του 2022-2023 μου μοιάζει με παιχνιδάκι συγκριτικά με αυτό που έρχεται.

Όπως έχουμε δείξει στο The Function of Money in Water–Energy–Food and Land Nexus https://www.mdpi.com/2073-445X/12/3/669 το χρήμα συσχετίζεται με την τιμή της ενέργειας. Με απλά λόγια διαφορετική αξία έχουν 100 ευρώ όταν η kWh έχει 10 λεπτά και διαφορετική αξία έχουν τα ίδια 100 ευρώ όταν η kWh έχει 50 λεπτά.  Άρα, επειδή πολλά ακούω για «ασφαλή επενδυτικά καταφύγια» όπως ο χρυσός, εύχομαι καλοφάγωτος και να θυμίσω ότι δεν ζεσταίνει το σπίτι. 

Οι περίοδοι ευημερίας πέρασαν και τώρα πρέπει να συγκρουστούμε με την πραγματικότητα. Όπως είχαμε δείξει παλαιότερα μελετώντας χρονοσειρές επιτοκίων από τις αρχές του 20ου αιώνα στο Stochastic Evaluation of the Investment Risk by the Scale of Water Infrastructures https://www.mdpi.com/2673-4060/4/1/1, σε περιόδους αναταραχής (όπως του μεσοπολέμου και αυτές που έρχονται τώρα) τα επιτόκια «τρελαίνονταν» και κάθε επένδυση ήταν εξαιρετικά επισφαλής γιατί δεν είναι καθόλου βέβαιο το πως και αν θα αποπληρωθεί. 

Γι αυτό και οι όποιες επενδύσεις για την ανθεκτικότητα της κοινωνίας, (που δεν γίνονται με ένα μαγικό ραβδάκι), θα έπρεπε να είχαν γίνει πριν και δεν θα μπορέσουν να γίνουν τώρα (όπου θα υπάρξουν άλλες προτεραιότητες εν μέσω πανικού). 

Όπως λέει ένας φίλος: καλή δύναμη για τα επερχόμενα. 

Υ.Γ. 

Θυμίζω τα απόσπασμα από τα συμπεράσματα της εργασίας Entropy and War που δημοσιεύθηκε πριν σχεδόν ένα χρόνο: https://www.lidsen.com/journals/rpse/rpse-01-02-007

Αν οι ελίτ στις σύγχρονες κοινωνίες δεν είναι σε θέση να βρουν τρόπους για να προωθήσουν την ανάπτυξη και να διασφαλίσουν την ευημερία των κοινωνιών (αυξάνοντας την εντροπία), ενδέχεται να καταφύγουν σε εναλλακτικές μεθόδους, με τον πόλεμο να αποτελεί μια εξαιρετικά πιθανή δικαιολογία της αποτυχίας τους. 

Ο περιορισμός των διαθέσιμων πόρων που μειώνει την εντροπία σε μια κατανομή τύπου Pareto όπως η σημερινή, θέτει το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού σε υπαρξιακό κίνδυνο. 

Ως εκ τούτου, οι ελίτ ενδέχεται να προτιμήσουν να στείλουν τους πληβείους στον πόλεμο, αντί να αντιμετωπίσουν κοινωνικές αναταραχές που θα μπορούσαν να απειλήσουν τη θέση τους.

Trade-Off Between Entropy and Gini Index in Income Distribution

 Πρόσφατα δημοσιεύθηκε η εργασία μας "Trade-Off Between Entropy and Gini Index in Income Distribution" https://www.mdpi.com/1099-4300/28/1/35, η οποία συσχετίζει τον δείκτη ανισότητας Gini με την εντροπία, χαρτογραφώντας τις τιμές τους.

Τι μπορεί να σημαίνει αυτό?

• Από τη μία, η οικονομική προσέγγιση (η οποία βλέπει τους ανθρώπους ως νούμερα) δεν είναι απαραίτητο ότι αποτυπώνει την κοινωνική πραγματικότητα
• Από την άλλη, οι οικονομικές ανισότητες ήταν αυτές που θεμελίωσαν την πολιτική σκέψη την σύγχρονη εποχή και τελικά αυτές που οδήγησαν στις μεγάλες ανατροπές ξεκινώντας από την Γαλλική Επανάσταση

Στην εργασία αυτή, διαπιστώσαμε ότι ο δείκτης ανισότητας Gini είναι η δεύτερη Κ-ροπή και είδαμε ότι ο ίδιος δείκτης Gini μπορεί να δώσει διαφορετικές τιμές της εντροπίας. Με τα ιστορικά δεδομένα που αναλύσαμε εκεί που είχαμε μεγάλες χρονοσειρές (όπως για παράδειγμα στην Αργεντινή και την Βουλγαρία) είδαμε ότι οι εμπειρικές τιμές που προέκυπταν με μειωμένη εντροπία, συνέπιπταν με περιόδους αναταραχής, πραξικοπημάτων και κοινωνικής αστάθειας.

Από τα εμπειρικά δεδομένα που αναλύσαμε, είδαμε ότι, οι πολιτικές που θα εφαρμοστούν, καθορίζουν τον δείκτη της ανισότητας αλλά τελικά η μορφή της κατανομής επηρεάζει την ευστάθειά της (όπως για παράδειγμα η ανισότητα στην Ινδία όπου έχει την δυναμική να έχει μέγιστη εντροπία, αλλά η διαμόρφωσή της σε κάστες την ακυρώνει).

Ένα εντυπωσιακό εύρημα στην ανάλυση που κάναμε για το 2022, σε χώρες με πληθυσμό μεγαλύτερο των 50 εκ., είναι ότι η Κίνα βρίσκεται στην μεγαλύτερη εγγύτητα στον πόλο της μέγιστης εντροπίας από κάθε άλλη χώρα (άρα είναι η περισσότερο ευσταθής).

Η ανάλυση των συστημάτων που εξετάσαμε διαπιστώνει ένα παράδοξο: Η ΕΕ βρίσκεται στην περιοχή της ευστάθειας ενώ την περίοδο που εξετάσαμε (2022), οι κεντρικοί της πυλώνες, η Γαλλία και η Γερμανία, μοιάζει να έχουν περάσει σε μια περίοδο αστάθειας.

Μπορεί όμως κανείς να φανταστεί μια ΕΕ χωρίς την Γαλλία ή την Γερμανία? Πως είναι δυνατόν η μεγάλη εικόνα να μοιάζει ευσταθής ενώ αυτοί που έχουν το μεγαλύτερο ειδικό βάρος μέσα σε αυτήν να μην είναι?

Τούτων δοθέντων, εκτός από τις χώρες, θα είχε ενδιαφέρον να μελετήσει κανείς την ευστάθεια σε μικρότερες κλίμακες που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την ευστάθεια του συστήματος που αποτελούν μέρος του.

Έτσι, ενώ εμείς επεξεργαστήκαμε την μεγάλη εικόνα που μας έδειξε το πως συμπεριφέρεται αυτό το εργαλείο, η αξιολόγηση αυτή θα μπορούσε να γίνει σε όλες τις κλίμακες που μας ενδιαφέρει η ευστάθεια των κατανομών τους.

Μια τέτοια για παράδειγμα, μπορεί να είναι μια εταιρεία, ή ένας οργανισμός. Αν για παράδειγμα, δεν είναι σωστά κατανεμημένη η διαστρωμάτωση των μισθών, αν δηλαδή πάρουμε μια ακραία περίπτωση όπου ένα αφεντικό παίρνει πολλά λεφτά και οι υπάλληλοι παίρνουν όλοι το ίδιο-λίγα, αυτό θα οδηγήσει σε μια κατάσταση μειωμένης εντροπίας και θα δημιουργήσει μια δυναμική κατάρρευσης.

Άρα το μέτρο που παρουσιάσαμε στην εργασία αυτή, δεν είναι μόνο ένα μέτρο που μακροσκοπικά μπορεί να μας δώσει μια ερμηνεία της ιστορίας του κόσμου ή τα αποτελέσματα της πολιτικής πρακτικής διαφόρων χωρών, αλλά ένα σύνθετο μέτρο που, εφαρμόζοντάς το σε διάφορες κλίμακες, μπορεί να μας αξιολογήσει τα επιμέρους συστήματα που συνθέτουν το κοινωνικό οικοδόμημα, όχι μόνο στο μέτρο της κοινωνικής δυναμικής, αλλά την ευρύτερη ευστάθεια της ανάπτυξης και της ευημερίας.

11th Nishan World Civilization Forum

Σε ελεύθερη μετάφραση, περίληψη της ομιλίας που έκανα στο 11th Nishan World Civilization Forum την προηγούμενη βδομάδα στην Κίνα. 

Σήμερα, τίθεται ένα κρίσιμο ερώτημα: Πώς μπορούμε να αξιοποιήσουμε τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά που σχετίζονται με το νερό για να αντιμετωπίσουμε τις παγκόσμιες προκλήσεις που εξαρτώνται από το νερό; Η πρόσφατη δημοσίευσή μας, «Επιτίθενται οι πλημμύρες στις πόλεις ή οι πόλεις εισβάλλουν στις πλημμυρικές πεδιάδες;», που δημοσιεύθηκε τον περασμένο μήνα, πραγματεύεται αυτό το ερώτημα. 

Κατά τη διάρκεια του περασμένου αιώνα, η ραγδαία αστικοποίηση αναδιαμόρφωσε τα τοπία, συχνά εισβάλλοντας μέσα στις πλημμυρικές πεδιάδες. Η επέκταση αυτή, καθοδηγούμενη από την οικονομική ανάπτυξη, αγνόησε πολλές φορές το “genius loci” — μια λατινική έκφραση που περιγράφει: το πνεύμα του τόπου. Οι αρχαίες κοινότητες, με οδηγό τη συλλογική σοφία, απέφευγαν να χτίζουν σε περιοχές ευπαθείς σε πλημμύρες. Αξιοσημείωτο είναι ότι στην αρχαία ελληνική γραμματεία δεν καταγράφονται θάνατοι από πλημμύρες. Αυτό δείχνει ότι οι πρόγονοί μας κατανοούσαν τους κινδύνους των πλημμυρικών πεδιάδων — μια σοφία που συχνά παραμελείτε σήμερα. 

Η κουλτούρα του νερού — οι παραδόσεις, οι ιστορίες και η συλλογική μνήμη μιας κοινότητας — διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην αντιμετώπιση των προκλήσεών του. Ενισχύει την ανθεκτικότητα του σχεδιασμού, καθώς μας συνδέει με το πνεύμα ενός τόπου. Ωστόσο, οι επιταχυνόμενοι ρυθμοί της ανάπτυξης, ιδιαίτερα στη Δύση, παραλείψανε αυτή την πολιτιστική σοφία. Πολύ συχνά αποδίδουμε τις ζημιές από πλημμύρες στην «κλιματική αλλαγή» ή την «κλιματική κρίση» — μια βολική κυρίαρχη αφήγηση που αποπροσανατολίζει την συλλογική σκέψη από την ευθύνη των μηχανικών και των υπεύθυνων χάραξης πολιτικής, οι οποίοι θα έπρεπε να σέβονται τα χαρακτηριστικά ενός τόπου. Κι όμως, το κλίμα πάντα άλλαζε και πάντα θα αλλάζει. Η μεγαλοφυΐα της ανθρωπότητας έγκειται στην ικανότητά της να προσαρμόζεται σε μεταβαλλόμενα κλίματα. 

Στον σημερινό κόσμο, βασιζόμαστε συχνά σε βάσεις δεδομένων, και αυτές με τη σειρά τους καθορίζουν την πορεία της έρευνάς μας. Χρησιμοποιούμε τα εργαλεία που έχουμε στα χέρια μας για να πούμε: «Με αυτά τα δεδομένα, μπορώ να απαντήσω σε αυτά τα ερωτήματα». Ωστόσο, πολλά από τα ερωτήματα που προκύπτουν δεν αποτυπώνονται στις βάσεις δεδομένων που έχουμε, και αντί να σκεφτούμε δημιουργικά για να βρούμε απαντήσεις, τείνουμε να αγνοούμε τα ίδια τα ερωτήματα. 

Γι’ αυτό πρέπει να προσεγγίσουμε τις προκλήσεις δημιουργικά: – να δημιουργήσουμε βάσεις δεδομένων που να ενσωματώνουν το πνεύμα του τόπου και την εμπειρία της ζωής των κατοίκων, – να επαληθεύσουμε την αξιοπιστία των προφορικών αφηγήσεων και παραδόσεων, – και να σχεδιάσουμε στρατηγικές ανάπτυξης που αντλούν τόσο από τις πολιτισμικές γνώσεις αλλά και από τις τρέχουσες συνθήκες διαβίωσης, ώστε να διαμορφώσουμε ένα μέλλον για ανθεκτικές κοινωνίες. 

Για αυτόν τον λόγο, δεν πρέπει μόνο να κοιτάμε μπροστά, αλλά να εκπαιδεύσουμε μηχανικούς με ισχυρές κοινωνικές δεξιότητες — ανθρώπους που μπορούν να ακούν, να διαβάζουν και να μελετούν το πνεύμα ενός τόπου· που να μπορούν να επικοινωνούν με όλα τα μέλη μιας κοινότητας και όχι μόνο με τους «ειδικούς»· που να μπορούν να αφουγκράζονται τις ανησυχίες και τα ερωτήματα των ανθρώπων· και που να μπορούν να αξιοποιούν τις τοπικές αφηγήσεις, τις παραδόσεις και τις προφορικές ιστορίες ώστε να καθοδηγούν την έρευνα με τρόπο που να προσφέρει ουσιαστικές απαντήσεις σε πραγματικά προβλήματα. 

Αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς και να μην κρύβουμε τις ευθύνες μας πίσω από βολικά αφηγήματα που εύκολα δικαιολογούν την ανικανότητά μας, θα πρέπει να μάθουμε να διαβάζουμε τους τόπους σε πολλαπλά εννοιολογικά επίπεδα. 

Μόνο τότε μπορούμε να θέσουμε τα θεμέλια για ανθεκτικές κοινωνικές δομές, με προοπτική ευημερίας.

Δικαιολογίες

 Αν οι ελίτ στις σύγχρονες κοινωνίες δεν είναι σε θέση να βρουν τρόπους για να προωθήσουν την ανάπτυξη και να διασφαλίσουν την ευημερία των κοινωνιών (αυξάνοντας την εντροπία), ενδέχεται να καταφύγουν σε εναλλακτικές μεθόδους, με τον πόλεμο να αποτελεί μια εξαιρετικά πιθανή δικαιολογία της αποτυχίας τους. 

Ο περιορισμός των διαθέσιμων πόρων που μειώνει την εντροπία σε μια κατανομή τύπου Pareto όπως η σημερινή, θέτει το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού σε υπαρξιακό κίνδυνο. 

Ως εκ τούτου, οι ελίτ ενδέχεται να προτιμήσουν να στείλουν τους πληβείους στον πόλεμο, αντί να αντιμετωπίσουν κοινωνικές αναταραχές που θα μπορούσαν να απειλήσουν τη θέση τους.

Μεταφρασμένο απόσπασμα από τα "Συμπεράσματα" της εργασίας μου που δημοσιεύθηκε στις 3.4.2025 με τίτλο: Εντροπία και πόλεμος https://www.lidsen.com/journals/rpse/rpse-01-02-007

Στην εικόνα, παρουσιάζεται η οπτικοποίηση της παγκόσμιας σημερινής κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Στο αριστερό διάγραμμα, με κόκκινη κουκκίδα, σημειώνεται η ελίτ (1%).

Είναι οι ανεμογεννήτριες τόσο μάταιες, όσο τα διάσημα Moai των νησιών του Πάσχα?

Με τη ραγδαία πρόοδο της τεχνολογίας στην εποχή μας, είναι δύσκολο να θεωρήσουμε το σημερινό σύστημα ως «απομονωμένο» με μια μαλθουσιανή οπτική, όπως την περίπτωση του Νησιού του Πάσχα, καθώς η ανθρώπινη πρόοδος οδηγεί στη συνεχή ανακάλυψη νέων πόρων (π.χ., η αύξηση των αποθεμάτων πετρελαίου) και οι σύγχρονες κοινωνίες είναι πολύ πιο αποτελεσματικές στη διαχείρισή τους (π.χ., βελτιώσεις στην αποδοτικότητα χρήσης γης για την παραγωγή τροφίμων). Στο πλαίσιο αυτό, είναι δεδομένο ότι οι κατάλληλες τεχνολογικές προσαρμογές θα αξιοποιηθούν από τους ικανότερους ή από τις νέες ελίτ που θα αναδυθούν για να δημιουργήσουν νέες κοινωνικές ισορροπίες.

Αυτό γίνεται εμφανές μέσα από τις «πράσινες πολιτικές» που εφαρμόζονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ταχεία τεχνολογική προσαρμογή στις πράσινες τεχνολογίες και η ενεργειακή εξάρτηση από ανανεώσιμες πηγές, οι οποίες δεν έχουν ακόμη επιλύσει κρίσιμα τεχνολογικά ζητήματα, όπως η στοχαστική φύση της παραγωγής ενέργειας και της ενεργειακής αποθήκευσης, αύξησαν το ενεργειακό κόστος της ΕΕ. Παρόλα αυτά, η ΕΕ θεώρησε ότι μέσω των «πράσινων πολιτικών» θα εφάρμοζε το New Green Deal. Η προσέγγιση αυτή, φαινομενικά ενίσχυσε την κυκλοφορία του χρήματος στην ευρωπαϊκή αγορά με την κατανάλωση νέων (πράσινων) προϊόντων, παρά τις ανησυχίες ότι αυτές οι πολιτικές θα μπορούσαν να θέσουν σε κίνδυνο τη μακροπρόθεσμη κοινωνική ευημερία. Το γεγονός ότι αυτές οι τεχνολογίες ήταν ανώριμες μετέτρεψε την Ευρώπη από πρωτοπόρο σε ουραγό και όμηρο αυτών που προσέγγισαν τις πράσινες τεχνολογίες με σύνεση.

Η παραπάνω πολιτικές μου προκαλούν έναν παραλληλισμό με την κατάρρευση της κοινωνίας στο Νησί του Πάσχα λόγω της δημιουργίας των Moai, των διάσημων άχρηστων μνημείων που απορρόφησαν όλους τους πόρους για κάποιον ασαφή και μάταιο ανταγωνισμό μεταξύ των κατοίκων, με τις μάλλον μάταιες και μνημειώδεις κατασκευές των ανεμογεννητριών.

Μεταφρασμένο απόσπασμα από την εργασία μου που δημοσιεύθηκε στις 3.4.2025 με τίτλο: Εντροπία και πόλεμος https://www.lidsen.com/journals/rpse/rpse-01-02-007